Historia - Historia_administracji

Despotie wschodnie. Nad wielkimi rzekami pojawiły się pierwsze większe jednostki terytorialne, dając początek starożytnym państwom. Tendencja centralizacyjna wystąpiła najpierw w Egipcie ze względu na konieczność stworzenia jednolitego systemu irygacyjnego wzdłuż Nilu. Doszło najpierw do powstania Górnego Egiptu, a następnie Dolnego Egiptu. Ostateczne scalenie państwa było dziełem faraona Menesa. Monarcha. Bezpieczeństwo i pomyślność państwa zależała od utrzymania "boskiego ładu". Jego gwarantem był monarcha - faraon w Egipcie, patesi u Sumerów, lugal, a następnie król w państwie sumeryjsko-akadyjskim czy żydowskim. Jego władza miała charakte teokratyczny. W starym państwie egipskim faraon był bogiem, później synem boga, wreszcie tylko pośrednikiem między bogami a ludem. W Mezopotamii władca był w trzecim tysiącleciu inkarnacją samego boga. Tylko w państwie żydowskim król nie był uważany za istotę boską. Władza monarchy miała też charakter despotyczny - wyjątkiem było państwo żydowskie, w którym despotyzm był wyraźnie ograniczony. Administracja centralna. Wolę władcy wypełniali urzędnicy państwowi. Najważniejszą osobą po władcy był jego zastępca, główny dostojnik państwa. W Egipcie był to wezyra, a w Mezopotamii nubanda. Należały do nich: zarząd dworu, kierowanie sprawami państwa, sprawowanie najwyższego sądownictwa w imieniu władcy oraz naczelne dowództwo wojskowe. W Egipcie wezyrowi podlegali kanclerz i główny skarbnik. Adm. Terytorialna. Egipt terytorialnie podzielony był na nomy. Na ich czele stali naczelnicy zwani monarchami. Mieli władzę administracyjną, sądową i skarbową nadzorowali zarząd gospodarczy. Mezopotamia dzieliła się na prowincje z gubernatorami. Te dzieliły się na okręgi z naczelnikami. Najniższą jednostką administracyjną była gmina na czele z wójtem. Państwo żydowskie podzielone było na 12 okręgów. Władza w poszczególnych okręgach należała do sędziego. Polis Grecka. Polis obejmowała zarówno miasto jak i otaczający je okręg. Monarcha. Polis pojawiła się w Grecji w VIII w. p.n.e. Na czele państwa stał król. Początkowo król był elekcyjny, ale z czasem stał się dziedziczny. Monarcha miał w państwie wszelką władzę. Z czasem godność monarsza z dziedzicznej stała się wybieralna i dożywotnia. Jeszcze później król stał się tylko jednym z archontów pełniącym wyłącznie funkcje religijne i kapłańskie. Rada starszych. W Sparcie funkcję rady starszych pełniła Geruzja. Składała się ona z 2 królów i 28 gerontów. Byli wybierani dożywotnio. Do uprawnień Geruzji należało: rozpatrywanie i rozstrzyganie najważniejszych spraw państwa, sądownictwo w sprawach karnych zagrożonych karą śmierci, wygnania lub pozbawienia czci. W Atenach radą starszych był Aeropag, któremu przewodniczył archont basileus. Do kompetencji rady należało: sądzenie przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, zagrożonych karą śmierci, administrowanie państwem, nadzór nad wykonywaniem ustaw. Urzędnicy. W Sparcie najważniejszymi urzędnikami byli eforowie. Początkowo eforów wyznaczali królowie, później prawo wyboru przeszło na Apellę. Urząd był kolegialny i tworzyło go 5 eforów. Przewodniczył im pierwszy efor. Do kompetencji eforów należało: sprawowanie kontroli na królem podczas wypraw wojennych, karanie dowódców oddziałów wojskowych, nadzór nad ludnością zależną itp. W Atenach najważniejszymi urzędnikami byli archonci. Najpierw utworzono urząd archonta polemarchosa, powierzając mu funkcje wojskowe, później archonta eponymosa, który kierował sprawami wew. państwa, w końcu dotychczasowy król otrzymał tytuł archonta basileusa - miał tylko funkcje kapłańskie. Około poł. VII w. p.n.e. ustanowiono dodatkowo 6 nowych urzędników tzw. tesmothetów powierzając im sądownictwo i ustawodawstwo. Polis tyraniczna. Tyrania powstała w większości polis greckich w poł. VII w. p.n.e. Przyczyną jej pojawienia się była samowola rządzącej arystokracji. Spowodowało to walki wew. zainicjowane przez ubogie chłopstwo. W wielu polis wybitne jednostki stworzywszy bowiem prywatne armie najemników rekrutujących się z biedoty i dokonały zamach stanu przejmując władzę. Nazywano ich tyranami. Polis oligarchiczna oznaczała rządy najzamożniejszych. Ustrój ten pojawił się na przeł. VII/VI w. p.n.e. W Atenach podstawy polis oligarchicznej stworzyły reformy Solona, który podzielił obywateli na 4 kl. majątkowe. Najważniejszym organem polis stała się Wielka Rada. Polis demokratyczna. Obalenie tyranii oddało na krótko władzę w Atenach ponownie w ręce arystokracji. Ostatecznie zwyciężyły tendencje demokratyczne. Podstawą reform ustrojowych Kleistenesa było zlikwidowanie dotychczasowych 4 fyl plemiennych i zastąpienie ich fylami terytorialnymi. Polis ateńską podzielono na 3 części: miasto, wybrzeże i centrum kraju. Fyla dzieliła się wew. na demy na czele za starostami. Głównym organem administracji państwowej stała się Rada Pięciuset. Urzędujących buleutów nazywano prytanami, a okres ich władzy prytanią. Kompetencje rady obejmowały władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądową.

Civitas rzymska. Pryncypat. Dominat.
Początkiem historii Rzymu jest umowna data 753 r. p.n.e. Rzym był początkowo rządzony przez 7 królów, począwszy od legendarnego założyciela miasta - Romulusa, aż po 509 r. p.n.e. Oktawian rządzący państwem po śmierci Cezara, reformując ustrój republikański stworzył w jego miejsce system polityczny zwany pryncypatem. Kres władzy 30 uzurpatorów-tyranów położył cesarz Dioklecjan, początkując nowy okres zwany dominatem. Okres królewski (753-509). Na czele Rzymu od początku stał król, którego wyboru dokonywało zgromadzenie kurialne. Król posiadał najwyższą władzę wykonawczą, sądową, wojskową i kapłańską. Senat stanowił radę starszych, urzędującą u boku króla. Początkowo miał liczyć 100, a u schyłku monarchii już 300 senatorów. Okres republiki (509-27). Senat pełnił zasadniczo jedynie funkcje doradcze, tworząc radę starszych. Ustalenie składu Senatu powierzono cenzorom. Listę senatorów sporządzano co 5 lat. Liczba miejsc w Senacie była ograniczona. Pierwotnie wynosiła 300, potem Sulla podwyższył ją do 600, a Cezar do 900. Urzędy i urzędnicy. Administracja centralna. Magistratury dzielono na wyższe i niższe. Urzędników wyższych wybierały komicja centurialne. Urzędników niższych powoływały komicja trybusowe. Ze względu na rangę i dostojeństwo urzędników dzielono na kurulnych i niekurulnych. Na uprawnienia magistratur rzymskich składały się: potestas i imperium. Potestas była władzą publiczną przyznaną wszystkim urzędom. Imperium udzielały komicja centurialne jedynie urzędnikom wyższym. Magistratury rzymskie charakteryzowały się: wybieralnością, kolegialnością, kadencyjnością, bezpłatnością oraz odpowiedzialnością przed zgromadzeniami ludowymi. Urzędy wyższe. Najwyższymi urzędnikami rzymskimi byli 2 konsulowie. Konsulów wybierały komicja centurialne na okres jednego roku. Kompetencje konsulów obejmowały władzę wojskową, administracyjną, reprezentacyjną, ustawodawczą i sądową. Pretorzy. Urząd pretora utworzono w 367 r. p.n.e. W 242 r. utworzono urząd drugiego pretora - rozstrzygał spory cywilne między cudzoziemcami, a obywatelami rzymskimi. Podstawą działania pretora było prawo wydawania edyktów. Cenzorów w liczbie 2 ustanowiono w 443 r. Wybierały ich komicje centurialne na okres 5 lat, a później na półtora roku. Urzędy niższe to Edylowie, Kwestorzy, pozostałe urzędy. Urzędy nadzwyczajne to: Dyktator, Trybuni wojskowi z władzą konsularną. Stanowisko trybuna ludowego powołano w 494 r. p.n.e. na początku walk społecznych między patrycjuszami, a plebejuszami. Administracja terytorialna. 1) Zarząd Italii. Italię podzielono na kolonie i municypia. Kolonie były to niewielkie osady zasiedlane przez rzymskich plebejuszy. Podstawowym zadaniem kolonii było czuwanie nad bezpieczeństwem militarnym okolicy. Municypia to dawne podbite gminy italskie, które z Rzymem zawarły układ o przymierzu. Organami samorządy były: zgromadzenia ludowe, rada miejska i lokalni urzędnicy. Prowincje były jednostkami terytorialnymi tworzonymi poza Italią. Na czele prowincji stał namiestnik.

Pryncypat (27 r. p.n.e.-284 r. n.e.) Twórcą ustroju zwanego pryncypatem był Oktawian. Wzmocnił on swoje stanowisko przyjmując tytuł honorowego pierwszego obywatela. Otrzymał władze trybuna ludowego. Później pełnił również funkcję najwyższego kapłana. Senat. Oktawian stworzył nową organizację Senatu przez zmniejszenie z 900 do 600 członków. Kompetencje Senatu: ustawodawstwo, administracja, sądownictwo i skarbowość. Uchwały Senatu stały się obowiązującym prawem. W okresie pryncypatu występowała diarchia czyli dwuwładza cesarza i senatu. Magistratury. Konsulat stał się jedynie honorowym wyróżnieniem dla wybranych senatorów. Do konsulów należało jedynie przewodzenie Senatowi i rozstrzyganie spraw drobnych. Urząd cenzora przestał istnieć z chwilą przejęcia go przez cesarza. Edylowie sprawowali głównie sądownictwo w sprawach handlowych oraz pełnili funkcje policji targowej. Urzędnicy cesarscy. Administracja cesarska zerwała z dotychczas obowiązującymi zasadami organizacji urzędów: kolegialnością, kadencyjnością, wyborem czy sprawowaniem swojej funkcji nieodpłatnie. W swych reformach wprowadził: odpłatność urzędów, mianowanie przez cesarza, podział na rangi, piastowanie urzędów przez osoby mające odpowiednie kwalifikacje. Wyżsi urzędnicy cesarscy nosili tytuł prefektów, zaś niżsi prokuratorów. Kancelaria i rada cesarska dzieliła się na wyspecjalizowane biura. Poszczególne biura zajmowały się: korespondencją urzędową, odpowiedziami na zapytania i prośby obywateli, przygotowywaniem przemówień cesarza, komentowaniem prawa oraz nadzorem nad finansami państwa. Do rady cesarskiej należała wykładnia obowiązującego prawa, formułowanie projeków ustaw oraz sądownictwo. Adm. terytorialna. Zarząd Italii. August podzielił Italię na 11 okręgów administracyjnych z wyłączeniem Rzymu. Miastom wyznaczono specjalnych urzędników zwanych kuratorami, którzy kontrolowali ich finanse i gospodarkę. Nowego podziału prowincji na cesarskie i senatorskie dokonał Oktawian. Ich zarząd należał do namiestników. Posiadali oni władzę wojskową cywilną i sądową. Dominat (284-476 r.). Cesarz. Gruntowej reformy państwa dokonał cesarz Dioklecjan. Jego ustrój określa się jako dominat. Dominus, dawny princeps, przejął w swe ręce władzę całkowicie nieograniczoną, absolutną, rządy pana wszystkich. Dioklecjan wprowadził system zwany tetrarchią czyli rządami czterech. Polegał on na podziale władzy między 2 Augustów, z których jeden rządził częścią wsch. państwa, a drugi zach. mając jako swych zastępców odpowiednio dwóch cezarów. Senat w okresie dominatu został utrzymany. Aparat administracji oparto na zasadach: centralizmu, biurokratyzmu, oddzielenia władzy wojskowej od cywilnej. Urzędy podzielono na centralne i lokalne. Najbliższymi doradcami cesarza byli członkowie świętej rady cesarskiej - Konsystorza. Powstały też nowe urzędy: marszałek dworu, naczelnik skarbu cesarskiego, zarządca majątków cesarskich, naczelnik gwardii, ministrowie wojny, naczelnik tajnej policji. Adm. terytorialna. Cesarstwo zostało podzielone na 4 prefektury, na czele których stali prefekci pretorianów. Prefektury dzieliły się na diecezję. Na ich czele stali wikariusze. Wielkie imperia Azji (Asyria, Persja, Monarchia Aleksandra Macedońskiego, Chiny, Indie). Po upadku Asyrii nastąpił szybki rozwój imperium perskiego. Podbój Persji i jej satrapii przez Aleksandra Wielkiego sprawił, że obszar ten zdominowała kultura grecka. Władza w monarchiach hellenistycznych należała do absolutnego króla. Miał władzę ustawodawczą, administracyjną, sądową i wojskową. W państwie Szang władza należała do króla. Wykonywał też funkcje najwyższego kapłana. W Indiach władza należała do cesarza, który był jedynie łącznikiem między ziemią a niebem. Posiadał władzę ustawodawczą, administracyjną i sądową. W państwie asyryjskim na czele administracji centralnej stał urzędnik z tytułem turtana. Podlegał mu cały sztab mniejszych urzędników zajmujących się m.in. wojskowością, skarbowością itp. Państwo zostało podzielone na wielkie prowincje zarządzane przez namiestników. Jeszcze później państwo podzielono na 20 jednostek administracyjnych zwanych satrapiami. Na czele administracji centralnej państwa Czou stał kanclerz, któremu podlegali ministrowie: gminu, koni, robót publicznych oraz zarządu pałacem i posiadłościami króla. Administracja terytorialna spoczywała w rękach arystokracji lennej, posiadającej własny aparat urzędniczy. Cały kraj podzielono na 36 prefektur, a te z kolei na okręgi. W każdej prefekturze ustanowiono 3 urzędników: gubernatora cywilnego, gubernatora wojskowego i nadintendenta sprawującego funkcje kontrolne. W Indiach organem doradczym cesarza była Rada skupiająca najwyższych urzędników i przedstawicieli arystokracji. System administracji terytorialnej Indii był dwoisty. W miastach władzę sprawował zarządca cesarski. Na czele wsi stał starosta. Zadaniem starostów było utrzymywanie porządku i bezpieczeństwa publicznego. Państwo protofeudalne. Początki monarchii wczesnofeudalnej. Po upadku imperium rzymskiego na jego terytorium europejskim swe państwa plemienne stworzyły ludy germańskie. Najpotężniejsze stało się państwo frankońskie, które przyjęło chrzest w 496 r. za sprawą króla Chlodwiga. Pierwotnie we wszystkich państwach plemiennych najwyższym organem władzy był wiec. Brali w nim udział wszyscy wolni, zdolni do noszenia broni. Stąd ustrój ten nazywano demokracją wojenną. Zbierał się w ściśle określonych terminach, przeważnie wiosną i jesienią. Do jego uprawnień należało: wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju, sądownictwo, nadawanie praw obywatelskich, wybór króla lub dowódców wojskowych oraz wyznaczanie naczelników okręgów administracyjnych. Z czasem zaprzestano zwoływać wiec. Na czele państwa plemiennego stał władca - król. Instytucja króla wywodziła się bezpośrednio od zwierzchniego dowódcy wojskowego, wybieranego spośród najdzielniejszych i najzdolniejszych wojowników. W okresie demokracji wojennej uprawnienia króla były niewielkie. Należało do niego przewodzenie wiecowi, realizacja jego uchwał oraz dowództwo wojskowe. Monarcha zaczął uważać swe państwo za osobistą własność prywatną. Stało się ono rzeczą prywatnoprawną (państwo patrymonialne). Z istoty monarchii patrymonialnej wynikało, że król mógł dysponować państwem jako całością, poszczególnymi jego ziemiami oraz ludnością. Podstawą władzy monarszej był tzw. ban. Oznaczał on prawo wydawania przez króla rozkazów i karania za ich nieprzestrzeganie. Ośrodkiem zarządu państwa był dwór królewski. Zazwyczaj znajdował się on w stolicy państwa. Zebrania narodowe zajęły miejsca dawnych zgromadzeń. Zwoływał je król w celu omówienia najważniejszych spraw państwowych. Najważniejszymi urzędnikami byli: minister dworu, kanclerz i minister skarbu. W państwie frankońskim najważniejszym urzędnikiem był majordomus. Pełnił on funkcję zastępcy króla i jego głównego doradcy. W Anglii do głównych urzędników nadwornych należeli komornik, stolnik i marszałek. Zarząd terytorialny wśród dawnych sprzymierzeńców germańskich opierał się na wzorach rzymskich. Państwo Ostrogotów dzieliło się na 2 prefektury: Italię i Galię na czele z prefektami pretorianów. W państwie Wizygotów utrzymał się rzymski podział na prowincje pod władzą wojewody. Dzieliły się one na gminy, których ośrodkami były miasta. Państwo Longobardów dzieliło się na województwa na czele z wojewodą. Jednolita monarcha feudalna. Pierwszą europejską jednolitą monarchią feudalną było cesarstwo karolińskie, powstałe w 751 r. W Niemczech dynastia Karolingów wymarła w 911 r. W Anglii monarchię jednolitą zapoczątkował Wilhelm Zdobywca, który w 1066 r. stworzył państwo normandzkie. Państwo nadal pozostawało monarchią patrymonialną. Władza królewska rozciągała się na następujące dziedziny: ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą i wojskową. Za panowania Karolingów w państwie frankońskim nadal funkcjonowały zgromadzenia nadworne. W Rzeszy aktywnym organem centralnym stał się zjazd nadworny. W normandzkiej Anglii głównym ośrodkiem zarządu państwa był dwór królewski. Nadworni dygnitarze tworzyli radę królewską. W Polsce radę monarszą tworzyli dostojnicy nadworni. W Anglii i na Sycylii największą rolę odgrywał urząd wielkiego justycjariusza. W Portugalii urzędy centralne pojawiły się na początku XIII w. Były to: majordom, kanclerz i dowódca naczelny armii. W Danii urzędy centralne wykształciły się w XII w. Były to: stolnik, cześnik, komornik i koniuszy. Na Węgrzech i w Czechach głównym urzędem był palatyn, zwany też nadwornym żupanem. Na Rusi najważniejszym urzędnikiem był ciwun dworski. Najważniejszym urzędnikiem był komes pałacowy, którego z czasem zaczęto nazywać wojewodą. Na terenach przygranicznych Karol Wielki zaczął tworzyć specjalny rodzaj hrabstw zwanych marchiami. Zarządzali nimi margrabiowie. W państwie niemieckim odnowiły się zniesione przez Karola Wielkiego księstwa szczepowe. Z czasem ich miejsca zajęły księstwa terytorialne. W Anglii w okresie normandzkim obowiązywał nadal anglosaski podział na hrabstwa i setnie. Portugalia była podzielona na ziemie i terytoria. Państwo sycylijskie podzielona było na 2 części - Sycylię i Kalabrię. Węgry dzieliły się na prowincje z naczelnikami, a Czechy na żupy. Monarchia feudalna rozdrobniona. Dzieło zjednoczenia państwa podjął Filip II August, a zakończył Filip IV Piękny. Władcy francuscy występowali w roli króla i księcia. Król był najwyższym zwierzchnikiem lennym, suzerenem. Ludwik IX wprowadził w 1258 r. zakaz prowadzenia wojen prywatnych. W Rzeszy po 1250 r. nastąpił stopniowy upadek władzy królewskiej. Rozpad państwa kijowskiego spowodował stopniowe ograniczenie silnej przedtem władzy wielkoksiążęcej, która osłabła na rzecz uprawnień książąt dzielnicowych. We Francji ośrodkiem zarządu państwa był dwór królewski. Skupiała się na nim grupa wielkich dygnitarzy koronnych, z którymi król naradzał się w najważniejszych sprawach państwa. W sprawach najważniejszych, król powoływał nieraz walną radę. W Polsce ośrodkiem zarządu państwa był dzielnicowy dwór książęcy, na którym urzędnicy nadworni kierowali różnymi dziedzinami administracji. Dostojnicy ci tworzyli pierwotną radę książęcą. W rozdrobnionej Francji głównymi urzędnikami nadwornymi byli wielcy dygnitarze korony. Z czasem miejsce seneszala czyli naczelnika królewskich sił zbrojnych w hierarchii urzędów zajął kanclerz. W rzeszy dawni urzędnicy nadworni w okresie rozdrobnienia feudalnego stali się urzędnikami terytorialnymi. Nowo powołanym urzędnikiem został prewot, określany na płd. Francji bajulem. Podlegał mu obszar zwany okręgiem prewotalnym. W rozdrobnionej Rzeszy administracja kształtowała się w obrębie poszczególnych księstw terytorialnych.
Monarchia stanowa. We Francji monarchia stanowa istniała w latach 1302-1484. W Anglii monarchia stanowa istniała w latach 1265-1485. Zapoczątkowało ją zwołanie w 1265 r. Parlamentu. W Rosji monarchia stanowiona zaistniała w 1480 r. W Polsce monarchię stanową zapoczątkował Władysław Łokietek. Pojęcie Korony Królestwa powstało w Anglii w XII w. W kolejnych stuleciach przeniknęło ono do ustroju wszystkich państw europejskich. Jego istota sprowadzała się do zmiany charakteru państwa z prywatnoprawnego na publicznoprawne. Władza królewska nabrała w monarchii stanowej pełnego charakteru publicznoprawnego. W Anglii władza królewska została wyraźnie ograniczona postanowieniami Wielkiej karty wolności. W Rosji władza monarsza wzrosła najbardziej w XVI w. Wielcy książęta moskiewscy zaczęli używać tytułu cara. Polską do 1370r. rządzili Piastowie jako dynastia dziedziczna. Po ich wymarciu tron stał się elekcyjny. We Francji Rada Królewska wyłoniła się w XIII w. z kurii królewskiej. W Anglii zarząd państwa koncentrował się w Radzie Ścisłej. W Niemczech próbowano utworzyć stały Rząd Rzeszy. W Danii z dawnej kurii monarszej wyłoniła się na początku XIV w. Rada Królestwa. W Polsce Radę Królewską stanowili najwyżsi dygnitarze centralni. W Polsce urzędy centralne dzieliły się na koronne i nadworne. Urzędy kanclerza i podkanclerza wyodrębniły się najwcześniej jako ogólnopaństwowe. Ustrój miast średniowiecznych. Italia 1) Okres konsularny trwał od końca XI do schyłku XII w. Najważniejszą władzą decydującą o sprawach miasta i o kierunkach jego polityki było ogólne zebranie obywateli. Z czasem jego miejsce zajęła Rada Wielka. Urząd konsulów pojawił się w końcu XI w. 2) Okres podesty. W okresie walk miast włoskich z Fryderykiem I zaczęły zachodzić zmiany w ustroju komun włoskich. Konsula, któremu powierzono całą władzę wykonawczą nazywano podestą. Był to urząd jednoosobowy. Do kompetencji podesty należała władza administracyjna, wojskowa i sądownicza, ściąganie podatków, utrzymywanie pokoju publicznego, zajmowanie się ubogimi i szpitalami. 3) Okres cechowy. Cechy zaczęły powstawać w komunach włoskich w XII w. Obok prowadzenia działalności gospodarczej na członkach cechów ciążyły również obowiązki wojskowe. Gmina ludowa zorganizowała swe własne władze, odpowiadające starej komunie: kapitan ludu, Rada Starszych, Rada Tajna, Rada Ludowa. 4) Signorie. Powstanie signorii wiązało się z centralizacją władzy w komunach miejskich. Kapitanowie ludu lub podeści stali się faktycznymi władcami miasta, przyjmującymi tytuł signora - pana miasta. Republiki miejskie dzieliły się na: - republiki mieszczańskie (Florencja), - republiki arystokratyczne (Wenecja. Genua). Francja. Można było wyróżnić trzy rodzaje miast: prewotalne, komunalne i konsularne. Miasta prewotalne rozwinęły się w środkowej Francji. Władza administracyjna należała do prewota, który sprawował również wymiar sprawiedliwości. Miasta komunalne rozwinęły się na północy państwa. Głównym organem władzy było ogólne zebranie obywateli. Należało do niego ustawodawstwo i wybór władz miejskich. Miasta konsularne istniały głównie na południu kraju. Naczelnym organem władzy było ogólne zebranie obywateli, zwane parlamentem. III Rzesza. Miasta można podzielić na: cesarskie, które były zakładane przez cesarza, krajowe - zakładali władcy terytorialni i feudałowie świeccy, miasta biskupie - zakładali biskupi diecezjalni. Od XI w. wskutek oddziaływania ruchu komunalnego, miasta zaczęły uwalniać się od swych właścicieli i uzyskiwać samorząd. Anglia. W Anglii w XI w. było już 80 miast. Na ich czele stali mianowani przez właścicieli urzędnicy, do których należało przewodniczenie sądowi miejskiemu. Kształtowanie samorządu miejskiego zapoczątkowało udzielanie przez królów zezwoleń na dzierżawienie podatków miejskich. Polska. Z czasem przyjął się wspólny model zakładania i organizacji miast, polegający na przyjmowaniu przez osadników prawa magdeburskiego i przeprowadzaniu tzw. lokacji. Lokacja miała charakter uporządkowany i zorganizowany. W zależności od tego, kto wydawał dokument lokacyjny, wyróżniono miasta książęce, a potem również prywatne. Podstawowym wzorem ustrojowo-prawnym dla większości miast polskich był Magdeburg. Stanowił on miasto macierzyste, na podstawie, którego lokowano pozostałe ośrodki zwane miastami filialnymi lub córkami. Obok prawa magdeburskiego i jego odmian lokowano również miasta polskie na prawie lubeckim. Na czele rady stanął burmistrz. Organem właściwym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości była ława. Wielkie imperia średniowiecza. Cesarstwo Bizantyjskie. Najwyższe miejsce w hierarchii urzędniczej zajmowało 4 logotetów. Główną pozycję wśród nich odgrywał minister poczty. Należało do niego prowadzenie polityki zagranicznej i wewnętrznej oraz kancelarii państwowej. Wymiar sprawiedliwości należał do kwestora, zaś naczelne dowództwo wojskowe do ministra marynarki i administratora stolicy. Niektóre tereny dzieliły się na okręgi na ich czele stali dowódcy wojskowi. Centrum kraju podzielone było na prowincje, na czele z namiestnikami. W VIII w. zastąpiły je temy, w których władza należała do strategów dowodzących korpusami. Podlegali im turmachowie. Arabowie. Kalif był formalnie następcą posłańca Boga. Kalif miał władzę religijną i świecką. Urząd wezyra mianował kalif. Wyróżnić można dwa rodzaje wezyratów: tafwid i tanfid. W następnych stuleciach wezyrowie stracili na znaczeniu. Ich funkcje wojskowe przekazano wielkiemu emirowi, a potem sułtanowi. Najwyższą pozycję w hierarchii urzędów zajmowały ministerstwa zwane z perska dywanami. Centralnym było ministerstwo dworu, dzielące się na 2 dywany. Urzędy sprawować mogli wyłącznie wolni. Urzędnicy podzieleni byli na 3 rangi. Imperium arabskie dzieliło się na prowincje, a te z kolei dzieliły się na rejony. Najwyższą władzę w prowincji sprawowali namiestnicy zwani emirami i amilami. Pierwszy tytuł przysługiwał dowódcy wojskowemu, a drugi gubernatorowi cywilnemu. Administracja prowincji opierała się na strukturze zarządu centralnego. Podstawą ustroju był podział na dywany, które odpowiadały resortom państwowym. Turcy osmańscy. Na czele państwa stał sułtan. Należało do niego tworzenie prawa i jego interpretacja. Pełnił tym samym siłę najwyższego sędziego. Organem doradczym sułtana była Rada Państwa tzw. Dywan. Przewodniczył mu wielki wezyr, który był najważniejszym urzędnikiem w administracji sułtańskiej. Kolejne miejsce w hierarchii zajmował kanclerz. Należało do niego przygotowywanie dokumentów państwowych i prowadzenie polityki zagranicznej. Państwo podzielone było na prowincje. Na ich czele stali gubernatorzy. Duże prowincje dzieliły się na prowincje mniejsze, którymi zarządzali paszowie dwubuńczuczni. Scentralizowane cesarstwo chińskie. Dynastie Tang i Ming. Z obu dynastii władza cesarska nadal opierała się na zasadach przyjętych w okresie panowania dynastii Han. Władza cesarska była w niczym nieograniczona. Wierzchołek administracji centralnej stanowili 3 książęta tworzący Radę Cesarską będącą organem doradczym władzy. Ministerstwa były następujące: Służby Państwowej, Finansów, Ceremonii, Obrony, Sprawiedliwości i Robót publicznych. Obok tego istniało jeszcze 14 urzędów centralnych zajmujących się sprawami dworu cesarskiego. Dynastia Tang stworzyła rozbudowany i scentralizowany system administracji terytorialnej. Państwo zostało podzielone na 10 prowincji, zwanych okręgami regencyjnymi. Dzieliły się one na prefektury. Kolejny szczebel to okręgi zwyczajne. Monarchie absolutyzmu renesansowego i klasycznego. Monarchie absolutną we Francji można podzielić na 3 etapy. Pierwszy etap obejmował lata 1484-1562. Drugi etap 1598-1648. Były to rządy Henryka IV i Ludwika XIII. Opozycję antykrólewską złamał w 1652 r. Ludwik XIV sprawujący rządy osobiste w latach 1661-1715. W Anglii monarchia absolutna istniała w latach 1485-1648. Absolutyzm w Niemczech zaczął się kształtować pod koniec XVI w., a ostatecznie utrwalił po wojnie 30letniej (1618-1648). W Szwecji absolutyzm występował w latach 1611-1632. W Danii absolutyzm trwał od 1660-1808. Wprowadził go Fryderyk III. Teoretyczne uzasadnienie absolutyzmu renesansowego i klasycznego. N. Machiavelli uważał, że w okresie rozkwitu ustrój państwa miał się opierać na dyktatorskiej władzy panującego bo tylko absolutyzm mógł wyprowadzić państwo z upadku. J. Bodin: suwerenność jest najważniejszym atrybutem państwa. Zapewnić miała absolutna niezależność zewnętrzną i pełną niezawisłość wew. Mogła ją zapewnić jedynie monarcha absolutna. M. Luter: wszelki aparat władzy pochodzi od Boga, rozciągnął jej funkcjonowanie na cały system polityczny państwa. Posłuszeństwo wobec władzy było jednocześnie obowiązkiem wobec Boga. Monarcha absolutna rozpowszechniła wyobrażenie o państwie jako rzeczy publicznoprawnej. Z pojęciem władzy absolutnej wiązała się jej nieograniczoność. Posiadała jednak ograniczenia zarówno prawne jak i faktyczne. Głównym ograniczenie było najpierw prawo boskie, a później naturalne. Władza absolutna była wszechstronna. Generalną cechą absolutyzmu był kolegializm. Występował on zarówno w administracji centralnej jak i terytorialnej. Nad jego rozwojem czuwał sam monarcha. W Anglii Rada Królewska została zreorganizowana przez Henryka VIII przyjmując nazwę Rady Tajnej. W zjednoczonym królestwie Hiszpanii na przełomie XV/XVI w. głównymi organami doradczymi były odrębne Rady Królestwa obradujące w Kastylii i Aragonie. W Portugalii powołano w 1580 r. Radę Stanu. W Szwecji Gustaw Waza zreformował dawną Radę Królestwa. Utworzono Radę Wojskową. W Danii miejsce średniowiecznej Rady Państwa zajęło Kolegium Państwa. W 1676 Kolegium zostało zlikwidowane. Jego miejsce zajęła Rada Tajna. W absolutnej Francji wykształciło się 6 urzędów ministerialnych: kanclerz, 4 sekretarze stanu i generalny kontroler finansów. W Anglii do urzędów ministerialnych zaliczono dawnych dygnitarzy koronnych oraz nowo kreowanych sekretarzy. W Portugalii w XVII w. powołano sekretarzy stanu zwanych ministrami. Aparat lokalny został zbudowany na zasadach biurokratyzmu, hierarchicznego podporządkowania i mianowania urzędników, a w niektórych państwach również częściowej unifikacji. We Francji na przeł. XV/XVI w. głównymi organami administracji lokalnej stali się gubernatorzy. W Anglii Tudorów utrzymano podział na hrabstwa. Na ich czele stali lordowie namiestnicy. Hiszpania dzieliła się na dwie części: Kastylię i Aragon. W ich ramach wyodrębnione były prowincje, w których rządzili wicekrólowie lub komisarze. Monarchie absolutyzmu oświeconego. W Prusach drogę do absolutyzmu oświeconego otworzyło panowanie Fryderyka Wilhelma I, a przede wszystkim jego syna Fryderyka II Wielkiego. W Saksonii absolutyzm oświecony utrwalił Fryderyk August III (1763-1827). W Austrii zainicjowała go cesarzowa Maria Teresa w 1740 r. W Szwecji wprowadził go w 1772 r. Gustaw III Adolf. W Danii absolutyzm zaczął nosić cechu oświeconego od 1784 r. kiedy władzę przejął następca tronu - Fryderyk. W Rosji władzę przejął Piotr I i to skierowało państwo ku monarchii absolutnej. Adm. centralna. W Prusach początkowo główną rolę odgrywała Rada Tajna zajmująca się polityką zagraniczną, wojskiem i finansami. Pod koniec XVII w. wyodrębniły się z niej Tajna Kamera Nadworna oraz Urząd Generalnego Komisarza Wojny. W monarchii habsburskiej utworzono w 1527 r. wspólny organ dla zarządy wszystkich krajów - Rada Tajna. W Rosji w 1711 r. utworzono Senat Rządzący. W Prusach funkcje ministerialne pełnili dyrektorzy Generalnego Dyrektorium i Ministerstwa Gabinetowego. Prusy były podzielone na prowincje. Na ich czele stali mianowani przez elektora namiestnicy. Obok mich działały organy o charakterze stanowych zwane rządami krajowymi. W posiadłościach austriackich Habsburgów w XVIII w. wprowadzono jednolitą, centralistyczną administrację lokalną. Państwo podzielono na gubernie. W Rosji w 1702 r. zniesiony został samorząd gubny. Piotr I utworzył gubernie, na czele których stanęli mianowani przez niego gubernatorzy. Republiki wczesnonowożytne zaistniały w: Anglii, Zjednoczonych Prowincjach Niderlandów i Szwajcarii. W Anglii geneza republiki tkwiła w zwołaniu przez Karola I tzw. Długiego Parlamentu. Parlament uchwalił szereg ustaw ograniczających władzę absolutną króla. Powstał Parlament Kadłubowy, który w następnym roku ogłosił Anglię republiką. Prowincje niderlandzkie w 1506 r. przeszły pod panowanie Habsburgów. Wilhelm I Orański. Na mocy unii w Utrechcie proklamował on powstanie w 1579r. Zjednoczonych prowincji. Wywołało to wojnę z Hiszpanią. Genezy federacji szwajcarskiej należy dopatrywać się w 1291 r. kiedy to 3 kantony leśne podpisały porozumienie skierowane przeciwko ekspansji Habsburgów. Dyktaturę jednostki wprowadzono w republikańskiej Anglii dopiero 5 lat od obalenia monarchii. W Anglii Radę Stanu jako kolegialną władzę w państwie zastępującą skazanego króla, Parlament powołał w lutym 1649r. Składała się z 41 osób. Rada Stanu posiadała uprawnienia wojskowe, administracyjne i ustawodawcze. Z czasem Radę Stanu zastąpiono Radą Tajną. Ustrój mieszany. Rzeczpospolita obojga narodów. Rzeczpospolita szlachecka. Podstawę związku Korony i Litwy stanowiła unia w Krewie z 1385 r. Unia horodelska wprowadziła instytucję odrębnie wybieranego wielkiego księcia litewskiego. Aż do unii w Lublinie (1569) stosunek Polski i Litwy miał charakter unii personalnej. Z czasem zawarto akt unii realnej, który połączył suwerenne państwa i narody w jedną całość nazwaną Rzeczpospolitą Obojga Narodów. W połowie XV w. Europa zach. zmierzała ku monarchii absolutnej. Polska wręcz odwrotnie - zaczęła kształtować odmianę monarchii stanowej, zwaną Rzeczpospolitą szlachecką. Ustrój ten istniał ponad trzy wieki i można w nim wyodrębnić okresy: demokracji szlacheckiej i oligarchii magnackiej. Monarcha. W drugiej poł. XV w. królowie znacznie wzmocnili swoją władzę. Przeciwko silnej władzy królewskie opartej na magnaterii wystąpił ruch szlachecki ustalając na sejmie radomskim w 1505 r. konstytucje Nihil novi, tworzącą podstawy do realizacji koncepcji suwerenności prawa, opartej na podporządkowaniu króla sejmowi i prawu. Osłabienie pozycji monarchy nastąpiło po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów oraz wprowadzeniu wolnej elekcji i artykułów henrykowskich, które zawierały fundamentalne prawa i zasady ustroju Rzeczypospolitej. Początki monarchii konstytucyjnej. Dnia 24 października 1795 r. I Rzeczpospolita przestała istnieć, zaś 25 listopada zmuszono do abdykacji ostatniego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W czerwcu 1764 r. sejm powołał jednomyślnie Komisję Skarbową Koronną, a w kilka dni później analogiczną komisję dla Wielkiego Księstwa. Przed końcem konwokacji zdołano też utworzyć Komisję Wojskową Koronną, a następnie litewską. Za sprawą komisji w 1768 r. ułożono pierwszy w Rzeczpospolitej budżet ustalający założenia planowanej gospodarki finansowej całego państwa. Nie ograniczono władzy hetmanów rywalizujących o dowództwo wojskowe z królem, ale rozpoczęto unowocześnienie armii poprzez rozwój artylerii, ograniczenie liczby kawalerii na rzecz piechoty i szkolenie wojskowe. Szczególna role odegrała w tym powołana w 1765 r. Szkoła Rycerska. Reformy ustroju i adm. (1773-1776). Pod presją państw ościennych zwołano w kwietniu 1773 r. sejm nadzwyczajny. Uchwałami sejmu: ograniczono prawa króla, utworzono Radę Nieustającą i powołano Komisje Edukacji Narodowej. Organami administracji lokalnej były utworzone w 1789 r. komisje porządkowe cywilno-wojskowe dla województw, ziem i powiatów. Składały się z komisarzy szlacheckich wybieranych przez sejmiki co 2 lata. Nowy podział adm. wprowadziła jednak ostatecznie ustawa z listopada 1791 r. Kraj podzielony został na województwa i powiaty. Mieszczan podzielono na 2 kategorie: posesjonatów i nieposesjonatów. Pełnię praw wyborczych posiadali jedynie posesjonaci. Adm. w okresie insurekcji kościuszkowskiej. Na czele powstania stanął Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej T. Kościuszko, a w końcowej fazie Wawrzecki. Do naczelnika należała władza wojskowa oraz szereg innych funkcji. Naczelnik powołał Radę Najwyższą Narodową będącą jego organem pomocniczym.



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Historia

190 IP banned