Historia - Reprezentacja stanowa

KSZTAŁTOWANIE SIĘ REPREZENTACJI STANOWYCH W EUROPIE SPIS TREŚCI: Feudalna monarchia stanowa. 2
Ogólna charakterystyka zgromadzeń stanowych w Europie. 2
Geneza reprezentacji stanowych w Anglii, Francji, Niemczech, Polsce i w Rosji. 3
Budowa izby. 4
Zwoływanie zgromadzeń stanowych. 5
Kompetencje zgromadzeń stanowych. 6
Inne reprezentacje stanowe. 7
Literatura: 8 Feudalna monarchia stanowa. Monarchia stanowa kształtowała się w wyniku procesu przezwyciężania rozdrobnienia feudalnego i była rezultatem zaawansowanej odbudowy autorytetu państwa. Pojawiła się w Europie w XIII wieku we Francji i Anglii, stając się powszechną formą feudalnego państwa w następnym stuleciu. Charakteryzowała ją rozbudowa aparatu państwowego i wzrost władzy monarszej. Władza ta ograniczona była jednak przez stany uprzywilejowane, które rozszerzały stopniowo swoje uprawnienia polityczne. Zakres owych praw był różny w poszczególnych państwach. Przywileje stanowe miały zazwyczaj formę umów między królem a stanami, opatrzonych wzajemnymi sankcjami. Umowy te zawierały często wyraźną klauzulę dopuszczającą prawo oporu wobec władcy, który nie będzie przestrzegał przywilejów (Wielka Karta Wolności z 1215, Złota Bulla węgierskiego króla Andrzeja II z 1222, przywilej Jana Luksemburskiego z 1331, kapitulacje wyborcze w Niemczech, Artykuły henrykowskie z 1573).
Stany: duchowny, szlachecki, mieszczański i chłopski różniły się między sobą zarówno pozycją ekonomiczną jak i stanowiskiem społeczno-prawnym jego przedstawicieli. Należy jednak podkreślić, że prawa i przywileje członków poszczególnych stanów nie były jednakowe i ulegały przeobrażeniom, a ponadto stany społeczne nie były grupami hermetycznie zamkniętymi. Ogólna charakterystyka zgromadzeń stanowych w Europie. Uformowanie się stanów i stanowej struktury społeczeństwa umożliwiło powstanie i rozkwit, zarówno ogólnopaństwowych, jak i prowincjonalnych zgromadzeń, których zanik następować zaczął w dobie absolutyzmu, głównie poprzez ich niezwoływanie. Ostateczny zmierzch reprezentacji stanowych wiązał się z likwidacją państwa typu feudalnego. Zgromadzenia stanowe występowały pod różnymi nazwami:
Parlament w Anglii,
Stany Generalne i Stany Prowincjonalne we Francji,
Reichstag i Landtagi w Niemczech,
Sejm Walny i sejmiki ziemskie w Polsce,
Sobór Ziemski w Rosji,
Kortezy w Hiszpanii,
Rigsdag w Szwecji,
Landstingi w Danii i w Norwegii.
Poszczególne zgromadzenia stanowe posiadały swoje specyficzne cechy, wynikające z różnych układów sił społecznych, pozycji monarchii czy genezy samych zgromadzeń. Ich skład był różny: od pełnej reprezentacji przedstawicieli wszystkich stanów, do zgromadzeń o silnie zawężonej podstawie społecznej. Jednakże większość zgromadzeń stanowych posiadała pewne wspólne cechy. Zasadą było, że poszczególne stany tworzyły odrębne izby. Posłowie byli reprezentantami tylko swojego stanu i swoich wyborców, których pełnomocnictwo określone było zazwyczaj w postaci specjalnych instrukcji wyborczych, wiążących posłów. Sformalizowany i zinstytucjonalizowany współudział stanów w rządzeniu państwem pociągał za sobą z reguły ograniczenie władzy monarszej.
Do podstawowych uprawnień zgromadzeń należało wyrażanie zgody na nakładanie podatków, a niekiedy kontrola nad ich uzyskiwaniem i wydatkowaniem. Często wyrażały one aprobatę, czy nawet wręcz decydowały o najważniejszych sprawach polityki państwa, np. w wyborze monarchy, sprawach wojny i pokoju. Niektóre z nich współuczestniczyły w tworzeniu ustawodawstwa państwowego. Określając stosunek uprawnień stanów do władzy królewskiej, należy stwierdzić, że zależał on od wielu czynników i różnie kształtował się w poszczególnych państwach, zależnie od układu sił społecznych. Jedynie w systemie angielskim wytworzyła się pewnego rodzaju równowaga między królem i parlamentem. Geneza reprezentacji stanowych w Anglii, Francji, Niemczech, Polsce i w Rosji. Parlament angielski powstał z Rady Królewskiej, do której, obok bezpośrednich wasali królewskich zaczęli wchodzić w I połowie XIII w. przedstawiciele rycerstwa wybierani przez hrabstwa. W wyniku klęski zadanej Henrykowi III przez Szymona de Monfort pod Lewes (1264) w Radzie Królewskiej, zwołanej przez niego w 1265 r., zasiedli również po raz pierwszy przedstawiciele szeregu miast. W tym czasie też ustaliła się nazwa "Parlament", oznaczająca wspólne zjazdy rozszerzonej Rady, do której obok świeckich i duchownych feudałów wchodziło po 2 lub 4 rycerzy z poszczególnych hrabstw oraz przedstawiciele miast.
Stany Generalne we Francji wykształciły się podobnie jak Parlament angielski z rozszerzonej Rady Królewskiej. Pierwsze zebranie tego zgromadzenia stanowego, w którym, obok reprezentantów szlachty i duchowieństwa, znaleźli się również przedstawiciele miast, nastąpiło w 1302 r. z woli króla Filipa IV Pięknego (1285 - 1314). Monarcha ten spodziewał się uzyskać w ten sposób poparcie stanów w swoim sporze z papieżem Bonifacym VIII. Także o kolejnym zwołaniu stanów w 1308 r. zadecydowały względy polityczne, jako że wówczas królowi chodziło o uzyskanie poparcia ze strony stanów w związku z likwidacją Zakonu Templariuszy. Dopiero w późniejszym okresie, nie tyle doraźne motywy polityczne, co finansowe potrzeby monarchii, stały się głównym powodem zwoływania stanów.
Sejm Rzeszy (Reichstag) - reprezentacja stanowa Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego - określany do XV w. jako Hoftag, wywodził się z frankońskiego placitium, czyli zjazdu najwyższych dostojników świeckich i duchownych oraz wielkich lenników monarchii karolińskiej. Pierwotnie Hoftag, jako zjazd skupiający nadwornych urzędników, a następnie wszystkich książąt świeckich i duchownych oraz bezpośrednich wasali królestwa przypominał angielską i francuską kurię królewską. Do XIII w. król zwoływał go wg. swojego uznania, wzywając imiennie jego uczestników i traktował go jako organ doradczy w ważniejszych sprawach Rzeszy. W połowie XIII w. zaczęto powoływać na Sejmy Rzeszy również przedstawicieli miast cesarskich oraz biskupich. Kiedy w XIV w. na sejmy zaczęto powoływać także hrabiów i panów nie polegających żadnemu księciu, czyli posiadających tzw. bezpośredniość państwową, Hoftagi zaczęły nabierać charakteru szerszej reprezentacji stanowej. Jednak dopiero pod koniec XV w. skrystalizował się definitywnie jego skład. Wtedy również zaczęto używać nazwy Reichstag.
Zgromadzenie stanowe występujące w Rosji w XVI - XVII w. określano jako Sobór Ziemski. Po raz pierwszy powołany on został w 1549 r. Powstał zaś ze zwoływanych doraźnie od połowy XV w. przez władców moskiewskich narad przedstawicieli bojarstwa (tak nazywano właścicieli ziemskich, rekrutujących się przede wszystkim z członków drużyny książęcej, którzy otrzymali dobra ziemskie od księcia) i wyższego duchowieństwa. W XVI w. oprócz Dumy Bojarskiej i Świętego Synodu w Soborach Ziemskich brali udział również przedstawiciele niższej szlachty (dworiaństwa), ludności miejskiej (głównie kupiectwa) i strzelców. W 1613 r. wzięli również udział w Soborze Ziemskim przedstawiciele chłopów. W wieku XVI uczestnicy soborów byli wyznaczani przez cara lub jego urzędników, a od XVII w. wybierani przez stany.
W Polsce już u schyłku XIV wieku zwoływano zjazd ogólnopaństwowy, będący reprezentacją stanową, określaną jako Sejm Walny lub Wielki. Wywodził się on ze zwoływanych od czasów Wł. Łokietka zjazdów prowincjonalnych, które funkcjonowały obok Sejmu aż do końca XV w., przy czym kompetencje obu tych zgromadzeń były w zasadzie takie same. Cechą odróżniającą Sejm Walny od wcześniejszych ogólnopaństwowych wieców feudalnych było pojawienie się w nim obok wyższych urzędników i przedstawicieli możnowładztwa, nieurzędniczej szlachty oraz - co nie było regułą - przedstawicieli miast i duchowieństwa. Sejm Walny w okresie monarchii stanowej obradował jeszcze w postaci nie podzielonego na izby zjazdu. Budowa izby.
W Anglii w XIV wieku nastąpił podział na dwie izby: Izbę Lordów i Izbę Gmin. W skład Izby Lordów wchodzili arcybiskupi, biskupi, opaci oraz bezpośredni lennicy królewscy, hrabiowie i baronowie, mający posiadłości lenne określonej wielkości. Skład ten stopniowo powiększał się o osoby, które król wprowadzał do Izby Lordów, nadając im godność para. W Izbie Gmin zasiadali wspólnie rycerze jako przedstawiciele hrabstw i delegaci uprzywilejowanych miast. Sposób powoływania reprezentantów rycerstwa i miast ulegał licznym przeobrażeniom. System wyboru posłów do Izby Gmin, wprowadzony w 1429 r., oparty na wysokim cezusie majątkowym, przetrwał do reformy wyborczej w 1832 roku.
Niemiecki Reichstag od 1489 r. dzielił się na trzy, obradujące oddzielnie, kolegia: elektorów, książąt i wolnych panów oraz miast. Nie było w nim zatem przedstawicieli szlachty krajowej, miast krajowych oraz chłopstwa. W pewnym sensie federacyjny charakter Sejmu Rzeszy, różniący go od innych europejskich reprezentacji stanowych, wynikał z faktu, że jego uczestnicy nie byli wybierani lecz reprezentowali samych siebie lub terytoria, którymi rządzili.
Początkowo na Sejm Walny (w Polsce) mógł przybywać ogół szlachty. Od połowy XV w. szlachta zaczęła wysyłać na Sejm Walny już tylko przedstawicieli, reprezentujących swoich wyborców. W 1493 r. posłowie szlacheccy utworzyli odrębną izbę poselską, a rada królewska przeobraziła się w senat. W ten sposób doszło do ukształtowania się Sejmu w postaci, która z niewielkimi zmianami przetrwała do końca istnienia Rzeczypospolitej. Zgodnie z terminologią XVI wieku przyjmowano, że Sejm składa się z trzech stanów obejmujących: króla, senat i izbę poselską. W skład senatu wchodzili dożywotnio arcybiskupi, biskupi, wojewodowie, kasztelanowie oraz niektórzy najwyżsi urzędnicy państwowi (marszałek wielki, marszałek nadworny, kanclerz, podkanclerzy) z wyjątkiem podskarbiego nadwornego i hetmanów. W izbie poselskiej zasiadali posłowie szlacheccy, wybierani na tzw. sejmikach przedsejmowych, na których układano zarazem specjalne, wiążące ich instrukcje zawierające dokładne wskazówki co do stanowiska jakie mieli zajmować na Sejmie. Po zakończeniu Sejmu posłowie składali sprawozdanie z przebiegu obrad na sejmikach, przy czym od końca XVI w. zwoływano w tym celu tzw. sejmiki relacyjne. W izbie poselskiej nie było przedstawicieli kapituł, obecnych dawniej na Sejmach Walnych. Duchowieństwo było reprezentowane jedynie w senacie przez biskupów. Do izby poselskiej nie wchodzili również po 1505 roku przedstawiciele miast. Wyjątkiem byli posłowie Krakowa i Wilna po 1569 r., którzy mogli zabierać głos tylko w sprawach miejskich. Do uformowania się Sejmu jako organu wyłącznej dominacji stanu szlacheckiego, obok zdecydowanie antymieszczańskiej i antychłopskiej polityki szlachty przyczyniła się także postawa samych miast, które obawiając się uzależnienia od Sejmu, nie podejmowały szczególnych starań o dopuszczenie ich przedstawicieli do izby poselskiej. Zwoływanie zgromadzeń stanowych.
W Anglii prawo zwoływania Parlamentu przysługiwało królowi, przy czym nie było stałych terminów ich zwoływania, czy określonego czasu trwania obrad.
We Francji czas i miejsce zwoływania Stanów Generalnych zależały wyłącznie od króla. Początkowo król powoływał imiennie przedstawicieli szlachty i duchowieństwa oraz wzywał przedstawicieli uprzywilejowanych miast. Dopiero w 1484 roku wprowadzony został system wyborczy. Posłowie zaopatrzeni byli przez delegujące ich zgromadzenia w wiążące instrukcje. Każdy stan obradował w oddzielnym kolegium, a dla podjęcia uchwały niezbędna była jednomyślność wszystkich stanów.
W Niemczech król do XIII w. powoływał Reichstag według swej woli. Uczestnicy byli powoływani imiennie. Sejm Rzeszy był wówczas traktowany jako organ doradczy w najważnieszych sprawach dotyczących Rzeszy.
W Rosji Sobór Ziemski zwoływany był przez cara. Początkowo miał on wyłącznie doradczy charakter i jego uchwały nie były wiążące dla cara. Rola soborów wzrosła w okresie osłabienia władzy carów, szczególnie po śmierci Iwana Groźnego w 1584 roku.
W Polsce Sejm Walny zwoływany był przez króla początkowo w dowolnych terminach, zazwyczaj raz do roku. Zdarzało się jednak, że zbierał się częściej lub nie zwoływano go przez kilka lat. Dopiero w 1573 r. "Artykuły henrykowskie" nałożyły na króla obowiązek zwoływania Sejmu co 2 lata a ponadto przewidywały możliwość zwoływania tzw. sejmów ekstraordynaryjnych w razie potrzeby. Ustalono też wówczas, że Sejm zwyczajny nie może trwać dłużej niż 6 tygodni, a nadzwyczajny nie dłużej niż 2 tygodnie. Przedłużenie obrad wymagało zgody wszystkich posłów. Niemal do końca istnienia Rzeczypospolitej nie było ustalonego regulaminu obrad sejmowych, których porządek kształtował się w drodze praktyki. Na początku i na końcu obrad obie izby zbierały się wspólnie. Zazwyczaj jednak izba poselska obradowała oddzielnie, pod przewodnictwem wybranego przez siebie marszałka. W podejmowaniu uchwał sejmowych obowiązywała w zasadzie jednomyślność, często jednak w praktyce udawało się w ciągu XVI wieku nakłonić oponentów, w toku tzw. "ucierania", do podporządkowania się woli większości. Należy podkreślić, że formalna początkowo zasada jednomyślności stwarzała na przyszłość możliwość nadużyć i otwierała drogę do późniejszego "liberum veto". Akty prawne uchwalane przez sejm nosiły nazwę konstytucji i ogłaszano je w imieniu króla. Kompetencje zgromadzeń stanowych.
Kompetencje Parlamentu angielskiego nie były pierwotnie ściśle ustalone, ale dosyć wcześnie obejmowały one uprawnienia skarbowe, ustawodawcze i sądowe. Niewątpliwie główne uprawnienia Parlamentu stanowiło wyrażanie zgody na nakładanie nowych podatków. W 1297 r. Parlament uzyskał od Edwarda I wyłączne prawo uchwalania podatków, rozszerzając stopniowo swe uprawnienia finansowe o kontrolę nad celowością i sposobem ich wydatkowania. Kompetencje ustawodawcze Parlementu rozwinęły się z prawa przekazywania królowi petycji o wydanie nowych ustaw. Już w XIV wieku każdy projekt nowej ustawy, aby stać się obowiązującym prawem, musiał zostać uchwalony kolejno przez obie izby i uzyskać zatwierdzenie królewskie. Szczególnie ważną funkcją Parlamentu było rozpatrywanie spraw w formie tzw. impeachementu. To prawo polegało na tym, że Izba Gmin mogła postawić w stan oskarżenia każdą osobę pełniącą funkcję urzędową, zarzucając jej nadużycie władzy. W takim przypadku sądem właściwym, którego wyrok nie podlegał zaskarżeniu, była Izba Lordów. Parlament mógł też, wydając specjalną ustawę tzw. act of attainder, skazać jakąś osobę, bez postępowania sądowego, na karę śmierci lub wygnanie. Obie te instytucje stanowiły ważną formę kontroli Parlamentu nad organami władzy królewskiej i stanowiły pierwowzór późniejszej odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów.
Podobnie było we Francji, kompetencje Stanów Generalnych nie zostały nigdy dokładnie określone. Jednak najważniejszym zadaniem stanów było uchwalanie podatków. Rola Stanów Generalnych znacznie zmalała kiedy w 1369 r. uchwaliły one szereg podatków na czas nieograniczony, a następnie w 1435 i 1439 roku wyraziły zgodę na pobieranie pewnych stałych podatków. W rezultacie Stany Generalne nie były zwoływane przez 76 lat, do 1560 roku. Wprawdzie znaczenie ich wzrosło w czasie wojem religijnych, ale w latach 1614 - 1789, w związku z ugruntowaniem monarchii absolutnej we Francji, nastąpiła przerwa w zwoływaniu Stanów Generalnych. Oprócz uprawnień podatkowych posiadały one pewien wpływ na rozwój francuskiego ustawodawstwa. Niekiedy występowały wobec króla z projektami ustaw, bądź zapoznawały się z projektami przedstawionymi im przez monarchę. Królowie francuscy mogli jednak stanowić nowe prawa bez zgody stanów. Stany Generalne przedstawiały również zażalenia i petycje dotyczące działalności administracji państwowej. Wreszcie miały prawo wyboru króla w razie wygaśnięcia dynastii.
Jeżeli chodzi zaś o kompetencje Sejmów Rzeszy, to nie były one początkowo ściśle określone. Zarówno Hoftag jak i pierwotnie Reichstag nie miały kompetencji ustawodawczych, posiadając w tym zakresie jedynie funkcje doradcze. Uchwały Sejmów Rzeszy były jednak wymagane w szeregu istotnych sprawach, m.in. w przypadku tworzenia nowych księstw, powoływania książąt Rzeszy na wyprawę wojenną, podjęcia przez króla wyprawy koronacyjnej do Rzymu, zawarcia ważniejszych traktatów międzynarodowych, czy też - co w praktyce było rzadko stosowane - nałożenia podatków ogólnopaństwowych. Dopiero w XVI i XVII wieku uprawnienia Reichstagu zostały rozszerzone m.in. poprzez zdobycie wpływu na ustawodawstwo Rzeszy oraz uzyskanie pewnych kompetencji w zakresie sądownictwa.
Sobory w Rosji uchwalały nowe podatki, rozstrzygały sprawy wojny i pokoju, zatwierdzały nowe prawa, podejmowały decyzje polityczne, wreszcie wielokrotnie dokonały wyboru cara w 1584, w 1598 i w 1613 roku. W miarę umacniania się dynastii Romanowych i utrwalania się absolutyzmu w Rosji sobory zaczęły tracić na znaczeniu, a w II połowie XVII wieku przestały w ogóle funkcjonować.
W Polsce, pierwotnie kompetencje Sejmu także nie były ściśle określone i kształtowały się w drodze praktyki. Dzięki konstytucji "Nihil novi" Sejm Walny uzyskał obok szerokich kompetencji w zakresie ustawodawstwa oraz prawa uchwalania podatków (od 1496 r.) m.in. wpływ na politykę zagraniczną, sądownictwo szlacheckie i kontrolę nad rządem. Sejm przejął również prawo zwoływania pospolitego ruszenia, decydowania o powoływaniu wojska zaciężnego, wypowiadania wojny oraz prawo łaski. Inne reprezentacje stanowe. We Francji obok Stanów Generalnych w XIV wieku rozwinęły się pewne regionalne formy zgromadzeń, tzn. Stany Prwincjonalne. Ich skład zbliżony był do tego jaki występował w Stanach Generalnych, a do kompetencji należały głównie sprawy podatkowe. W niektórych prowincjach francuskich zgromadzenia stanowe utrzymały się do końca XVIII wieku.
Rozwój zwierzchnictwa terytorialnego w Niemczech spowodował, że począwszy od XIII w. obok Hoftagu, jako organu wspólnego dla całej Rzeszy, zaczęły powstawać w licznych krajach niemieckich terytorialne zgromadzenia stanowe - sejmy krajowe (Landtagi). W niektórych krajach utrzymały się one do XX wieku, np. w Meklemburgii do 1918 roku. Mimo różnic dotyczących struktury, składu i zakresu kompetencji posiadały one pewne cechy wspólne. We wszystkich Landtagach przedstawiciele poszczególnych stanów obradowali oddzielnie, przy czym reprezentowali oni tylko swój stan i swoje terytorium (często ograniczeni byli przez instrukcje wyborcze). Działalność sejmów krajowych opierała się na pewnego rodzaju umowach między księciem a stanami, w przypadku naruszenia których, przysługiwało stanom prawo wypowiedzenia posłuszeństwa.
Najważniejszym uprawnieniem Landtagów było wyrażania zgody na uchwalanie nowych podatków. Posiadały one również pewne kompetencje w zakresie ustawodawstwa oraz wpływ na podejmowanie wielu ważnych decyzji politycznych w księstwach (np. wyrażanie zgody na prowadzenie wojny i zawarcie pokoju, współudział w obsadzaniu głównych urzędów). Charakterystycznym zjawiskiem, osłabiającym stanowisko sejmów krajowych, były antagonizmy występujące pomiędzy stanami, które w wielu przypadkach umożliwiły książętom wzmocnienie swojej władzy i stopniowe uniezależnienie się od sejmów.
Wraz ze wzrostem znaczenia Sejmów Walnych rozwijał się w Rzeczpospolitej feudalny samorząd ziemski, którego organami były sejmiki ziemskie, funkcjonujące jako zjazdy całej szlachty danej ziemi. Posiadały one szerokie kompetencje m.in. w zakresie lokalnego prawodawstwa, sądownictwa, nakładania podatków oraz prawo przedstawiania królowi kandydatów na stanowiska w sądzie ziemskim. Szczególne uprawnienia uzyskały sejmiki po 1454 r., kiedy postanowiono, że bez ich zgody, król nie może stanowić żadnych nowych praw ani zwoływać pospolitego ruszenia.
Literatura: 1. Bazylow Ludwik, "Historia Rosji" tom I, W-wa 1983 r.
2. George Macaulay Trevelyan, "Historia społeczna Anglii", W-wa 1961 r.
3. Jaworski I., "Zarys powszechnej historii państwa i prawa".
4. K. Kamińska, A. Gaca, Z. Naworski, "Historia powszechna ", Toruń 1993 r.
2



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Historia

190 IP banned