Historia - Zimna Wojna w Europie 1949-1955

SZCZYT I PRZESILENIE "ZIMNEJ WOJNY" W EUROPIE (1949 -1955)
1. Remilitaryzacja Niemiec
Podział Niemiec i Europy oraz utworzenie NATO wzmogły procesy "zimnej wojny" na naszym kontynencie. Ośrodkiem tych tendencji stała się Republika Federalna Niemiec. Walka polityczna o jej militaryzację była najdalej idącym naruszeniem poczdamskich uzgodnieni Wielkiej Trójki.
Waszyngton, Londyn i Paryż wyszły z założenia, że rozwój ekonomiczny RFN stanowi warunek jej skutecznego wykorzystania w strategii "powstrzymywania komunizmu". Uznano, więc, że oprócz udziału RFN w "planie Marshalla" należy znieść wobec niej wszelkie ograniczenia ekonomiczne, które obowiązywały z racji statutu okupacyjnego. Pod presją USA, Wielkiej Brytanii i Francji już 22 listopada 1949 r. podpisały w Petersburgu (gdzie mieściła się siedziba Wysokiej Komisji Sojuszniczej) porozumienia, które przewidywały wstrzymanie demontażu fabryk zbrojeniowych, zezwalały w pewnym zakresie na rozwój budownictwa okrętowego i dopuszczały RFN do Międzynarodowej Władzy Ruhry. Porozumienia te faktycznie położyły kres reparacjom, aczkolwiek formalnie sprawa była jeszcze podnoszona i dyskutowaną w następnych latach. Mocarstwa zachodnie zaczęty też zaspokajać stopniowo polityczne ambicje RFN. Francja toczyła spór z RFN z powodu traktowania Saary jako kraju autonomicznego oraz zaproszenia jej niezależnie od państwa zachodnioniemieckiego do Rady Europy (31 II1 1950 r.). Wyraziła jednak zgodę na udział RFN na równi z Saarą jako członka stowarzyszonego, tzn. reprezentowanego w Zgromadzeniu Doradczym (przez 18 osób, a Saara przez 3 osoby) i nieobecnego w Komitecie Ministrów. Mocarstwa zachodnie dawały stopniowo Bonn większą samodzielność polityczną. W porozumieniach londyńskich z 11 - 12 maja 1950 r. ministrowie spraw zagranicznych USA, Wielkiej Brytanii i Francji zapowiedzieli rychle rozluźnienie statusu okupacyjnego RFN. Szło de facja o przyśpieszoną integrację tego państwa z resztą Europy Zachodniej, aczkolwiek w charakterze zasłony dymnej wysuwano od czasu do czasu postulat zjednoczenia Niemiec. Kanclerz Adenauer od jesieni 1949 r. proponował udział kontjmgentu żołnierzy niemieckich w zachodnioeuropejskich siłach zbrojnych. Jak to wyznał w swoich pamiętnikach, traktował
~8
remilitaryzację jako drogę do zdobycia "całkowitej suwerenności RFN". Oferta stała się aktualna po wybuchu wojny koreańskiej. Rząd boński (29 VIII 1950 r.) skierowali do rządów trzech mocarstw zachodnich specjalne memorandum, w którym proponował oparcie stosunków między tymi mocarstwami a RFN na uznaniu zakończenia stanu wojny, na uzasadnieniu okupacji jedynie względami bezpieczeństwa zewnętrznego RFN oraz na regulowaniu wzajemnych stosunków nowymi układami i porozumieniami.
Memorandum bońskie (najprawdopodobniej inspirowane przez Waszyngton) spotkało się z życzliwym przyjęciem trzech mocarstw zachodnich. Na naradzie nowojorskiej (12 - 18 IX 1950 r.) ich ministrowie wyrazili zamiar zakończenia stanu wojny z Niemcami, zapowiedzieli rewizję ograniczeń w produkcji przemysłowej i zgodzili się na "udział niemiecki" w arnuach zachodnioeuropejskich. Kolejna sesja Rady NATO w Nowym Jorku, która odbyła się bezpośrednio po naradzie ministrów spraw zagranicznych, zaleciła organom bloku opracowanie sposobu "udziału niemieckiego". Na brukselskiej sesji Rady NATO (18 - 19 XII 1950 r.) przyjęto już plan remilitaryzacji RFN.
Należy podkreślić, że Francja starała się równolegle chronić swe interesy wobec RFN. Minister spraw zagranicznych Robert Schuman zawarł to stanowisko w tryptyku: bezpieczeństwo - równość - pojednanie. W piątą rocznicę kapitulacji Niemiec (9 V 1950 r.) polityk ten wystąpił z projektem "podporządkowania francuskiej i niemieckiej produkcji węgla i stali wspólnej Wysokiej Władzy". Miało to stanowić pierwszy krok na drodze do szerszej federalizacji europejskiej i gwarancję "zmiany przeznaczenia obszaru, będącego tak długo siedliskiem zbrojeń i ich stalą ofiarą". Projekt ten, który natychmiast zyskał miano "planu Schumana", przewidywał obalenie barier celnych i zespolenie rynku dwóch wielkich dziedzin produkcji w sześciu państwach: Francji, RFN, Wloszech, Belgii, Holandii i Luksemburgu. 18 kwietnia 1951 r. podpisały one układ w sprawie utworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W objętych regulacją dziedzinach układ zrównywał RFN z pozostałymi sygnatariuszami i realizował ich pojednanie wzajemne, pozostawiając wszakże otwartym trzeci komponent tryptyku Schumana, tzn. kwestię bezpieczeństwa. Dokonane kroki wywołały gorące polemiki we Francji i RFN. Jednakże parlamenty wszystkich zainteresowanych państw ratyfikowały układ (od października 1951 do czerwca 1952 r.) i w lipcu 1952 r. wszedł on w życie.
Równoległe z przygotowaniami do sformalizowania "planu Schumana" i realizacji uzgodnień nowojorskich rząd francuski podjął wojskowy aspekt swego bezpieczeństwa ze strony RFN. Nie mogąc oprzeć się militaryzacji RFN, dążył do "roztopienia" jej sił zbrojnych w "armii europejskiej". Wobec opinii publicznej potrzeba militaryzacji państwa bońskiego była uzasadniana tworzeniem w NRD Policji Ludowej. Powoływano się także na "pustkę wojskową" w Europie Zachodniej w czasie wojny koreańskiej. Teza ta miała jednak licznych przeciwników w samej Francji i w krajach sąsiednich. Również w RFN przeciwstawiali się jej nie tylko komuniści, lecz także socjaldemokraci (Kurt Schumacher) i wpływowi działacze protestanccy (Marlin Niemtiller). W takiej sytuacji rząd francuski odrzucił możliwość przyjęcia RFN do NATO; premier Rene Pleven wystąpił (24 października 1950 r.) z inicjatywą utworzenia "armii europejskiej", w której znajdowałyby się jednostki niemieckie. Celem "planu Plevena" było zapobieżenie utwor7xniu niemieckiej arntii narodowej przy jednoczesnym wykoraystaniu-zgodnie z intencjami amerykańskimi -potencjalu wojskowego RFN.
Chociaż początkowo amerykański wysoki komisarz w RFN John McCloy był mu przeciwny, "plan Plevena" spotkał się z gorącym przyjęciem Waszyngtonu. Jego entuzjastą okazał się naczelny dowódca wojsk NATO gen. Dwight Eisenhower. Jednakże ro~nowy na temat utworzenia
IV. Szcryt i przesilenie "zimnej wojny " w Europie (1949 -1955) 79
"arnui ewopejskiej" trwały bardzo dlugo (luty - lipiec 1951 r.). Dopiero 24 lipca 1951 r. zdoiano uzgodnić pierwszy projekt odpowiedniego ukiadu. Najwięcej sporów wywoływaly sprawy forn~y władzy ponadnarodowej, szczebla integracji sił niemieckich i podziału obciążeń. Wielka Brytania w tych rozmowach nie uczestniczyła, ponieważ Londyn generalnie odrzucal możliwość uznania struktw ponadnarodowych. Na rzymskiej sesji Rady NATO w listopadzie 1951 r. również Belgia, Holandia i Luksembwg odmówiły rezygnacji z suwerenności nad własną armią Po dtuższych rokowaniach w maju 1952 r. doszło do podpisania układów, które faktycznie rozpoczęly militaryzację RFN. 26 maja ministrowie Dean Acheson, Anthony Eden i Robert Schuman oraz kanclerz Konrad Adenauer podpisali w Bonn układ ogólny o stosunkach między RFN a trzema mocarstwami. Znosił on statut okupacyjny, likwidując Wysoką Komisję Sojuszniczą i zapowiadając nawiązanie stoswików dyplomatycznych z RFN. Przekazując Republice Federalnej "pelnię wladzy" w polityce wewnętrznej i zagranicznej, zobowiązywal ją jednocześnie do udziału w "armii europejskiej". Wojska trzech mocarstw zachodnich mialy nadal stacjonować w RFN; dowódcy tych wojsk zachowali prawo podejmowania wszelkich kroków w razie "bezpośredniego zagrożenia" podleglych im wojsk, "naruszenia porządku" w RFN lub napaści na nią lub na Berlin Zachodni. Obce garnizony miały pozostać "aż do pokojowej normalizacji i zjednoczenia Niemiec". RIN miała pokrywać połowę kosztów ich utrzymania, zakupując uzbrojenie w USA i Wielkiej Brytanii.
27 maja ministrowie spraw zagranicznych sześciu państw czionkowskich EWWS podpisali w Paryźu uklad w sprawie utworzenia Ewopejskiej Wspólnoty Obronnej, która miała mieć ponadnarodowe organa, siły zbrojne oraz wspólny budżet. W licznych porozumieniach szczególowych i protokołach sprecyzowano jej struktwę oraz pełnomocnictwa poszczególnych ogniw i przypisane im funkcje. Ustalono m.in. liczbę dywizji, które poszczególne państwa miały wnieść do "armii europejskiej": Francja - 14, RFN i Wiochy - po 12, państwa Beneluksu łącznie 5.EWO miała działać w obrębie NATO, owe dywizje zastrzeżono więc do dyspozycji naczelnego dowódcy wojskNATO w Ewopie. W ten sposób "armia ewopejska" miaia zostać podporządkowana dowództwu amerykańskiemu. Najważniejsze byto wszakże ściślejs7x powią7.anie RFN z mocarstwami zachodnimi i ich planami politycznymi, założenie szybkiej militaryzacji tego państwa oraz wprowadzenia go kuchennymi schodami do NATO.
Wejście w życie układu bońskiego było uzależnione od ratyfikacji ukladu paryskiego. Problem tej ratyfikacji stał się przednuotem ostrej walki politycznej nie tylko między Wschodem a Zachodem, lecz także wewnątrz poszczególnych państw zachodnich i między nimi. Zwolennikami ratyfikacji byty różne sily proamerykańskie, federalistyczne i ponadnarodowe. Zwalczali go natomiast w poszczególnych krajach przeciwnicy "denacjonalizacji" armii, ws7xlkiej remilitaryzacji Niemiec i hegemonii amerykańskiej w Europie Zachodniej. Parlament boński ratyfikowai uklad paryski jako pierwszy (19 III 1953 r.). Poszly za nim parlamenty krajów Beneluksu. Wiochy byty gotowe dokonać ratyfikacji dopiero po uchwaleniu odpowiedniej ustawy przez parlament francuski.
We Francji kolejne rządy nie miały jednak odwagi przedstawić układu paryskiego do ratyfikacji. Wymieniono natomiast warunki wstępne, które miały być speinione przed wystąpieniem z wnioskiem ratyfikacyjnym (np. "ewopeizacja" Saary, zobowiązanie się Brytyjczyków iAmerykanów do stalego utrzymywania swych oddziałów w Ewopie Zachodniej, swoboda wykorzystania oddziałów francuskich poza Ewopą). Pod presją Eisenhowera, który jako prezydent USA stai się jeszcze większym zwolennikiem EWO, rząd brytyjski podpisal konwencję w sprawie stowartyszenia z EWO (w kwietniu 1954 r.). Wkrótce potem Londyn i Waszyngton zapowiedziały trwaie
.,.
80
utrzymanie swoich wojsk w Europie Zachodniej. Sekretarz stanu John Foster Dulles nie chcial jednak poczynić Francji innych koncesji, których domagal się premier Pierre Mendćs-France (odroczenie na 8 lat realizacji struktw ponadnarodowych i uniemożliwienie żolnierzom niemieckim stacjonowania na terenie Francji). W związku z tym nie powiodła się ostatnia próba kompromisu ( I 9 - 22 V III).
W tej sytuacji Mendćs-France podda) uklad paryski procedune ratyfikacyjnej, lecz nie wypowiedział się jasno ani za rum, ani przeciwko niemu. Szerokąbatalię przeciwko ukladowi przeprowadzili gaulliści, komuniści, republikanie i część socjalistów z SFIO. W rezultacie Zgromadzenie Narodowe 30 sierpnia 1954 r. odrzucilo ratyfikację stosunkiem glosów 319:264. Glosowanie to prrxkreślilo możliwość zrealizowania EWO.
Fiasko zamiaru militaryzacji RFN pyry pomocy EWO nie zniechęciło Adenauera i Dullesa. Ten ostatni już w polowie wneśnia odwiedził Londyn i Bonn, przygotowując realizację wcześniejszych gróźb co do wykluczenia Francji ze strefy obronnej Stanów Zjednoczonych. Jednakże rządowi brytyjskiemu takie rozwiązanie nie odpowiadalo. Wystąpił więc z inicjatywą zwoiania konferencji 9 państw (sześciu sygnatariuszy ukladu paryskiego oraz USA, Kanady i Wielkiej Brytanii). Zebrala się ona w Londynie od 28 września do 3 października i znalazla rozwiązanie zamienne. Mendćs-France zgodził się tym razem na wejście RFN do NATO, otrzymując w zamian gwarancje dotyczące stalego udziału Wielkiej Brytanii w "obronie Europy". Trzy mocarstwa postanowily utrrymać w mocy uzgodnienia ukladu bońskiego z 26 maja 1952 r. w sprawie zakończenia statutu okupacyjnego RFN. Ponadto rozszerzono pakt brukselski z 1948 r., przyjmując doń RFN i Wlochy. Rząd boński zobowiązai się nie produkować broni atomowej, biologicznej i chemicznej, dual dalekiego zasięgu, okrętów powyżej tonażu 3 tys, ton i bombowców strategicznych. W celu kontroli tych zobowiązań utworzono Agencję Kontroli Zbrojeń.
Po ratyfikacji powyższych porozumień przez francuskie Zgromadzenie Narodowe konferencja tych san~ych państw zebrala się następnie w Paryżu (20 - 23 X). Tu 23 października ostatecznie podpisano serię ukladów. Dotyczyly one zniesienia statutu okupacyjnego RFN, praw i obowiązków sil zbrojnych traech mocarstw na terenie RFN, utworzenia armii zachodnioniemieckiej w sile 12 dywizji, wejścia RFN do NATO i utworzenia Uroi Zachodnioeuropejskiej (z udzialem sześciu państw zachodnioeuropejskich i Wielkiej Brytanii). RFN miala wnosić swój "wkład" wojskowy do sil zbrojnych NATO i Unii Zachodnioeuropejskiej. W celu uspokojenia opinii publicznej zobowiązano Bonn do "nieuciekania się nigdy do użycia sity w celu zjednoczenia Niemiec lub zmiany obecnych granic" i "rozwiązywania środkami pokojowymi wszelkich sporów" z innymi państwami.
Ratyfikacja układów paryskich przez państwa - sygnatariuszy została przeprowadzona pod koniec 1954 r. i na początku 1955 r. Wesziy one w życie 5 maja 1955 r., powodując poważną zmianę sytuacji polityczno-wojskowej na kontynencie europejskim. Apogeum amerykańskiej polityki wobec Niemiec i Europy pociągnęlo za sobą zwrot w polityce państw wschodniej części kontynentu w sprawach jedności Niemiec i bezpieczeństwa europejskiego.
2. Problem traktatu pokoju z jednolitymi Niemcami
Zintegrowanie RFN w ramach zachodnich struktur wspólpracy politycznej, ekonomicznej i wojskowej spotykalo się z krytyką i różnymi formami przeciwdzialania ze strony państw bloku radzieckiego.
1 i! Szczyt i przesilenie "zimnej wojny " w Europie (1949 -19.SSj 81
W odpowiedzi na nowojorskie uzgodnienia i decyzje trzech mocarstw zachodnich z września 1950 r. w sprawie RFN w miesiąc później (20 - 21 X) odbyła się w Pradze konferencja ministrów spraw zagranicznych ośmiu państw (Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Polski, Rumunii, Węgier i ZSRR). W przyjętej deklaracji ministrowie ocenili uchwały nowojorskie jako pogwałcenie zobowiązań poczdamskich i maskowanie przygotowań do włączenia RFN do NATO, sprzeczne z "koniecznością pokojowego uregulowania sprawy Niemiec, bez czxgo - jak podkreślano - niemożliwe jest również przywrócenie jedności państwa niemieckiego". Jednocześnie uczestnicy konferencji domagali się, aby mocarstwa zachodnie zobowiązały się nie dopuścić do remilitaryzacji Niemiec oraz dążyć do utworzenia jednolitego, pokojowego, demokratycznego państwa niemieckiego; nie dopuściły do odbudowy niemieckiego potencjału wojennego; zgodziły się na przywrócenie jedności państwa niemieckiego i zawarcie z nim traktatu pokojowego; i aby do tego celu z obu części Niemiec zostala utworzona Ogólnoniemiecka Rada Konstytucyjna, która powinna przygotować rząd ogólnoniemiecki.
Rządy zachodnie nie odpowiedziały na powyższe postulaty bezpośrednio. Wysocy komisarrx trzech mocarstw skierowali jednak wkrótce do naczelnego dowódcy grupy wojsk radzieckich w Niemczech list powtarzający znaną tezę, że warunkiem zjednoczenia Niemiec możx być tylko "przeprowadzenie wolnych wyborów pod międzynarodową kontrolą'. W grudniu 1950 r. rząd ZSRR zwrócil uwagę mocarstw zachodnich, że postępowanie Londynu i Paryża było spneczne z traktatami sojuszniczymi (z 26 V 1942 i 10 XII 1944 r.) oraz proponował zwołanie Rady Ministrów Spraw zagranicznych. Rządy trzech mocarstw zgod-riły się jedynie na odbycie wstępnej narady przedstawicieli ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Francji celem rozpatrzenia możliwości spotkania ministrów spraw zagranic~ych.
Wstępna narada na s7~czeblu wiceministrów spraw zagranicznych odbywała się w Paryżu (od 5 marca do 21 czerwca 1951 r.). Andriej Gromyko zaproponował trzy sprawy do porządku dziennego spotkania ministrów spraw zagranicznych: 1) wykonanie układu poczdamskiego w kwestii demilitaryzacji Niemiec; 2) wycofanie wojsk okupacyjnych i zawarcie traktatu pokojowego; 3) ograniczenie sił zbrojnych czterech mocarstw w Europie. Praedstawiciele mocarstw zachodnich sprzeciwiali się zwłaszcza omówieniu sprawy zawarcia traktatu pokojowego, wycofania wojsk okupacyjnych oraz oceny realizacji układu poczdamskiego. Po ~4 posiedzeniach nie udalo się uzgodnić porządku dziennego i wraz z tym doprowadzić do zwołania konferencji ministrów spraw zagranicznych. Był to charakterystyczny przykład destrukcyjnego wpływu "zimnej wojny" na stosunki między mocarstwami.
Należy też zauważyć, iż w okresie zabiegów o swój wkład do "armii europejskiej" rząd boński, nie chcąc uznać tego państwa, odrzucił wiele propozycji NRD w sprawie nawiązania bezpośrednich rozmów i wspólnego działania na rzecz zjednoczenia Niemiec. Podobnie zareagowała RFN na propozycje: utworzenia Ogólnoniemieckiej Rady Konstytucyjnej na zasadach parytetowych i przygotowania ogólnoniemieckich wyborów (30 XI 1950 r.), przeprowadzenia rozmów między Izbą Ludową NRD a Bundestagiem RFN z udziałem równej liczby przedstawicieli (30 I 1951 r.), zwrócenia się obu parlamentów do czterech mocarstw o zawarcie traktatu pokoju z Niemcami jeszcze w 1951 r. (2 III 1951 r.), zorganizowania przez oba parlamenty ogólnoniemieckiej konferencji na temat wyborów w celu utworzenia jednolitych i demokratycznych Niemiec oraz przyspies7xnia traktatu pokojowego z Niemcami (15 IX 1951 r.). Ta ostatnia spotkała się z kontrpropozycją Adenauera (27 IX), który do dawnej idei wyborów pod międzynarodową kontrolą dodal postulat, aby specjalna komisja międzynarodowa pod nadzorem ONZ zbadała możliwości pr7xprowadzenia wolnych wyborów w całych Niemczech. Kanclerz RFN odrzucił
82
możliwość dialogu między samymi Niemcami, lecz zwróci! się do Wysokiej Komisji Sojuszniczej z prośbą, aby trzy mocarstwa wniosły jego propozycję na forum ONZ (4 X).
Na Zachodzie liczono, że za pomocą tego zabiegu uda się pogorszyć wizerunek NRD. Dean Acheson zwrócił się do sekretarza generalnego ONZ (6 XI) o wpisanie wniosku Adenauera na porrądek dzienny sesji Zgromadzenia Ogólnego. Do dyskusji w tym punkcie porządku dziennego zostali zaproszeni przedstawiciele obu państw niemieckich. Na forum ONZ funkcjonowala wówczas "maszynka do głosowania" - mechaniczna większość proamerykańska. Mimo sprzeciwu państw bloku wschodniego doprowadzila ona do wyznaczenia w przedmiotowej sprawie komisji międzynarodowej (Brazylia, Holandia, Islandia, Pakistan i Polska). Po zakończeniu jej prac specjalna konferencja czterech mocarstw miała zająć się sprawą "wolnych wyborów" w obu państwach niemieckich. Państwa związane z ZSRR uznaty powyższą decyzję za bezprawną ze względu na niezgodność z ukladem poczdamskim i z art. 107 Karty Narodów Zjednoczonych, które sprawy wynikające z drugiej wojny światowej pozostawiały kompetencji wielkich mocarstw. Zdaniem Moskwy komisję powinni byli utworzyć sami Niemcy, a kontrolę sprawować przedstawiciele czterech mocarstw. Rząd polski odmówi! udziału w komisji ONZ. Rząd NRD odmówi! wpuszczenia jej na swoje terytorium (1952 r.).
Jednoc~xśnie państwa bloku wschodniego nalegaly na podjęcie rozmów w sprawie traktatu pokojowego z Niemcanti. 13 lutego 1952 r. rząd NRD zwróci! się do rządów czterech mocarstw z prośbą o przyśpieszenie traktatu, dając wyraz oczekiwaniu od Bonn przychylnego ustosunkowania się do tego rodzaju przedsięwzięć. 10 marca rząd radziecki skierował do trzech mocarstw zachodnich notę proponującą niezwłoczne przystąpienie do omawiania traktatu pokojowego i utworzxnie pądu ogólnoniemieckiego, który wziąłby udzial w opracowywaniu takiego traktatu. Do noty zalączono projekt podstaw traktatu pokojowego. Przewidywał on pelnądemokratyzację Niemiec, wycofanie wojsk okupacyjnych w ciągu roku od wejścia w życie traktatu pokojowego, zobowiązanie jednolitego państwa niemieckiego do nieprrystępowania do koalicji i sojuszów wojskowych oraz do poszanowania ustalonych w Poczdamie granic. Wedlug projektu jednolite państwa zostalyby zwolnione ze zobowiązań polityczno-wojskowych zaciągniętych przez RFN i NRD oraz mogłyby ubiegać się o przyjęcie do ONZ.
25 marca trzy mocarstwa zachodnie odpowiedziały na notę radziecką, wysuwając jako wstępny warunek omawiania traktatu pokojowego przeprowadzenie "wolnych wyborów" pod kontrolą ONZ. Rząd radziecki ten warunek odrzuci!, zaproponowal natomiast powołanie komisji czterech mocarstw i nalegał na przystąpienie do rozpatrywania pozostałych spraw (9 IV 1952 r.). W kolejnych notach (24 V i 23 VIII 1952 r.) Moskwa proponowała ponadto rozpatrzenie przez cztery mocarstwa i przy udziale przedstawicieli obu państw niemieckich terminów wycofania z Niemiec wojsk okupacyjnych. Waszyngton, Londyn i Paryż nie zgodzily się na podjęcie dyskusji i nie dopuściły do rozmów między RFN i NRD. W tym czasie finalizowano uklady z Bonn i Paryża.
Sojusznicy NRD potępili projekt EWO i militaryzację RFN. Ze swej strony prrxdstawiciele różnych grup parlamentu NRD stwierdzili (20 III 1953 r.), że układy o militaryzacji RFN przyjęto "wbrew woli narodu niemieckiego". Rząd radziecki ponownie zaproponował twem mocarstwom zachodnim (15 VIII 1953 r.) zwołanie konferencji czterech mocarstw w sprawie traktatu pokojowego z Niemcami w ciągu sześciu miesięcy. Do tego czasu parlamenty obu państw niemieckich mialyby wylonić tymczasowy rząd ogólnoniemiecki, który przeprowadziłby wolne wybory. Również ta propozycja została odrzucona pnxz Zachód.
Moskwa podjęła teraz kroki w celu podniesienia na wyższy szczebel stosunków między ZSRR i NRD. W dniach 20 - 22 sierpnia 1953 r. w stolicy ZSRR odbyla się dwustronna konferencja.
IY. Szcryt i przesilenie "zimnej wojny" w Europie (1949 - 1955) 83
W jej rezultacie Związek Radziecki przerwał egzekwowanie reparacji z NRD, ta zaś poparta radzieckąpropozycję szybkiego zwolania konferencji pokojowej, aby przywrócić narodowąjedność Niemiec. Warto dodać, że 1 stycznia 1954 r. NRD zostali zwolniona przez Moskwę ze splat w wysokości 2 mld 537 mln dolarów (z których część miali przypaść Polsce). Uzgodniono przedsięwzięcia mające na celu podniesienie poziomu życia ludności NRD: przekazanie przedsiębiorstw zarządzanych przez radzieckie wiadze okupacyjne na wlasność NRD, zmniejszenie wydatków na utrzymanie wojsk radzieckich do 5% budżetu NRD oraz zwolnienie jej ze splaty Związkowi Radzieckiemu powojennego zadłużenia. Rząd radziecki, czyniąc też zadość stosownej prośbie NRD, postanowii przedterminowo zwolnić jeńców wojennych sądzonych za przestępstwa. Dotychczasowe misje w Moskwie i Berlinie miały zostać przekształcone w ambasady. Uzgodnienia moskiewskie byty radziecką reakcją nie tylko na militaryzację RFN, lecz i na masowy bunt robotników NRD (17 czerwca 1953 r.). Były one przejawem "odwilżowej" ofensywy rządu radzieckiego po śmierci Stalina oraz wyrazem dobroczynnych w skali światowej skutków zakończenia wojny koreańskiej. Od dawna proponowana, lecz nie zwoływana konferencja ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw była przygotowana w korzystnie zmienionym klimacie.
Mocarstwa zachodnie wyraziły na to zgodę po naradzie odbytej w Waszyngtonie (10 - 14 VII 1953 r.), proponowały jednak ograniczyć tematykę do powolania komisji w sprawie zbadania możliwości przeprowadzenia wyborów, względnie do rozpatrzenia kwestii wyborów w ogóle. W odpowiedzi rząd radziecki nalegał (15 VIII 1953 r.) na omówienie sprawy jedności Niemiec i traktatu pokojowego. Wreszcie pod koniec 1953 r. Waszyngton, Londyn i Paryż zgodzily się omawiać na konferencji czterech mocarstw wszystkie aspekty problemu niemieckiego (i austriackiego).
Zwolanie w Berlinie od 25 stycznia do 18 lutego 1954 r. konferencji ministrów spraw zagranicznych było widomym znakiem rozpoczynającego się przesilenia "zimnej wojny". Delegacja radziecka przywiązywali największąwagę do kwestii opracowania i zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami. Wniosła znowelizowany projekt podstaw takiego traktatu i zaproponowała, aby wiceministrowie spraw zagranicznych przygotowali projekt traktatu, który zostałby przedstawiony konferencji pokojowej w paździenuku 1954 r. Tymczasowy rząd ogólnoniemiecki mialby sam przeprowadzić wybory oraz uczestniczyć w opracowywaniu traktatu pokojowego.
Propozycje radzieckie, które pośrednio zmierzały do zahamowania procesu militaryzacji RFN i wlączenia jej do NATO, byty zwalczane przez bońskich emisariuszy w Berlinie i spotkaly się z negatywnym przyjęciem trzech mocarstw zachodnich. Ponowiły one propozycję "wolnych wyborów" pod kontrolączterech mocarstw i w obecności ich wojsk (co mechanicznie prowadziłoby do "wchlonięcia" NRD). Nowe państwo mialo dziedziczyć podjęte już przez RFN zobowiązania międzynarodowe (wyplywające m.in. z układu bońskiego i paryskiego). Zasadnicza przeciwstawność poglądów nie pozwolili podjąć na konferencji berlińskiej jakichkolwiek uzgodnionych decyzji.
Rozwój dwóch państw niemieckich szedl nadal odrębnymi torami. 25 marca 1954 r. rząd radziecki oglosil oświadczenie, w którym uznał pełnąwewnętrznąi międzynarodowąsuwerenność NRD oraz uchylil kontrolę wysokiego komisarza ZSRR nad organami NRD. Rząd NRD zobowiązał się przestrzegać zobowiązań wynikających z ukladu poczdamskiego. Z drugiej strony układy paryskie z 23 X 1954 r. prowadziły do ostatecznej integracji RFN w ramach Unii Zachodnioeuropejskiej i NATO. W ten sposób pogrzebana została - jak to formułowali radziecka nota do państw europejskich, USA i ChRL z 13 XI 1954 r. -idea zjednoczxnia Niemiec w drodze wolnych wyborów i wspóldzialania dwóch państw niemieckich.
84
Tymczasem jednak z motywów taktyczne-propagandowych Moskwa i jej sojusznicy nadal podtrzymywali propozycję przxprowadzenia ogólnoniemieckich wolnych wyborów i utworzenia rzą du ogólnoniemieckiego, aby zawrceć traktat pokojowy (na naradzie ośmiu państw w Moskwie od 19 XI do 2 XII 1954 r. oraz w oświadczeniu radzieckim z 1 S I 1955). Dopiero dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z 22 stycznia 1955 r. w sprawie zakończenia stanu wojny między Związkiem Radzieckim a Niemcami stwierdza), że w wyniku militaryzacji RFN zawarcie traktatu pokojowego z jednolitymi Niemcami odwlekio się na czas nieokreślony. Od tego czasu w stanowisku ZSRR kwestię zjednoczxnia Niemiec podporządkowywano kryteriom bezpieczeństwa ewopejskiego.
3. Polityka bloku wschodniego w sprawie bezpieczeństwa europejskiego
Wylenienie się problemu bezpieczeństwa na kontynencie europejskim było pochodną odejścia od układu poczdamskiego w zagadnieniach wojskowych poprzez remilitaryzację RFN i NRD. Latem 1953 r., kiedy rozpoczęły się przygotowawcze dyskusje do konferencji ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw, ZSRR wypowiadai się za normalizacją stosunków w Europie poprzez anulowanie zobowiązań polityczne-wojskowych obu państw niemieckich. Na samej konferencj i berlińskiej delegacja radziecka głosiła, że utworzenie EWO i udział w niej RFN przekreśliły możliwość przywrócenia narodowej jedności Niemiec i wzmogłyby niebezpieczeństwo nowej wojny w Europie. W opinii Moskwy najlepszągwarancjąbezpieczeństwa ewopej skiego byleby utworzenie jednolitego i demokratycznego państwa niemieckiego, którego sity zbrojne miałyby jedynie i wylącznie sluży~ obronie granic. Mocarstwa zachodnie określiły te propozycje jako plan "neutralizacji Niemiec" i odrzucily go, biorąc pod uwagę sprzeczność z dążeniem do wykorzystania RFN w polistrategii Zachodu, iącznie z dullesowską "doktryną odpychania" komunizmu. Ewopa 7,achodnia zwiększyła w latach 1949 - 1953 swe wydatki wojskowe o 250% (z 4 mld 821 mln dolarów do 11 mld 227 mln dolarów) i pilnie potrzebowata udzialu RFN w tych nakładach.
Już na konferencji berlińskiej minister Molotow przedstawi) pierwszy projekt układu o bezpieczeństwie zbiorowym w Ewopie. Jego uczestnikami miały być według tego projektu wszystkie państwa ewopejskie, w tym także dwa państwa niemieckie. USA i ChRL miaiyby status obserwatorów. Bezpieczeństwo zbiorowe miale polegać na zobowiązaniu się sygnatariuszy ukladu do obrony kaidego państwa ewopejskiego, na którego zostałaby dokonana agresja. Nieco później (31 III 1954 r.) rząd radziecki dopuścił możliwość udziału w ogólnoeuropejskim pakcie Stanów Zjednoczonych i jednocześnie wyraził gotowość udziału ZSRR w NATO.
Chociaż pierwsze reakcje zachodnie na projekt były negatywne, rząd radziecki zaproponował w lipcu 1954 r. zwolanie ewopejskiej konferencji w sprawie utworzenia ewopejskiego systemu bezpieczeństwa zbiorowego. W miesiąc później, kiedy i ten projekt został odrzucony, Związek Radziecki wystąpił z inicjatywąrozpatrzenia sprawy na konferencji ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw oraz ponowił tę inicjatywę w październiku. Nie została ona przyjęta przez Waszyngton, Londyn i Paryż. Podobny los spotkał polską propozycję z 25 sierpnia 1954 r. w sprawie sojuszu z Francją opartego na zasadach: nieuczestniczenia obu państw w koalicjach wymierzonych przeciwko jednej ze stron, konsultowania się w razie groźby napaści ze strony Niemiec, wzajemnej pomocy w razie napaści zbrojnej i wszechstronnej współpracy gospodarczej. Zdaniem autorów projektu sojusz taki mógłby zapobiec ostatecznemu rozbiciu Ewopy na przeciwstawne ugrupowania. W polewie listopada 1954 r. rządy państw zachodnich odrzuciły
IV. Szczyt i przesilenie ", zimnej wojny " w L'uropie (1949 - 1955) 85
propozycję ZSRR, Polski i Czechosłowacji w sprawie zwołania konferencji na temat utworzenia systemu bezpieczeństwa w Europie, przygotowując jednocześnie wejście w życie układów paryskich z 23 października tegoż roku.
Na takim tle państwa bloku radzieckiego zorganizowały we własnym gronie konferencję w sprawie zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa w Europie. Zebrała się ona w Moskwie (29 listopad - ? grudnia 1954 r.) z udzialem ośmiu państw (Albania, Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska, Rumunia, Węgry, ZSRR i obserwator ChRL). Układy paryskie oceniono jako rezygnację z pokojowej regulacji stosunków i stworzenie groźby nowej wojny w Europie. Zapobieżenie tej groźbie widziano w rezygnacji z planów militaryzacji RFN oraz w utworzeniu jednolitego i demokratycznego państwa niemieckiego, z którym zostałby zawarty traktat pokojowy. 15 stycznia 1955 r. rząd radziecki w specjalnym oświadczeniu raz jeszcze wskazywał na niebezpieczeństwo związane z włączeniem RFN do NATO. Ostrzegał też, że sytuacja zasadniczo zmieni się, jeśli uktady paryskie zostaną ratyfikowane. Ze swej strony wyraził gotowość unormowania stosunków z. RFN. Mimo tych propozycji i ostrzeżeń układy paryskie zostaly ratyfikowane. 5 maja 1955 r. RFN scala się członkiem NATO i Unii Zachodnioeuropejskiej. Zgodnie z zapowiedzią w dwa dni później Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wypowiedziało sojusznicze uktady Związku Radzieckiego z Wielką Brytanią i Francją.
W tydzień później w stolicy Polski podpisany zostal Układ Warszawski. Nie byt on li tylko reakcją na włączenie RFN do NATO. W istocie stanowił bowiem najwyższą forn~~ instytucjonalizacji "obozu socjalistycznego" na piaszczyźnie politycznej i wojskowej. Dobiega końca proces ksztaltowania podstawowych struktur stosunków międzynarodowych zrod-r~~nych przez "zimną wojnę" w Europie.
Państwa demokracji ludowej w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych przechodzily procesy umacniania systemu "dyktatury proletariatu", "wypierania i likwidowania" z pomocą brutalnych represji wszelkiej opozycji politycznej (także w szeregach rządzących partii i ugrupowań), przyspieszenia ekstensywnego rozwoju z preferencjami dla przemysłu ciężkiego, rozbudowy nowoczesnych sil zbrojnych na wzór radziecki i centralizacji życia państwowego, a także znacznych trudności gospodarczych. W szybkiej industrializacji tych państw dużąroląodgrywal Związxk Radziecki; jego udział w handlu zagranicznym każdego z nich osiągał jednątrzecią lub więcej obrotów. Udzial wszystkich krajów "obozu socjalistycznego" w obrotach każdego z nich sięgal dwóch trzecich lub więcej. Propozycje te były wynikiem sztucznego zawyżania potrzeb wspótpracy gospodarczej oraz konieczności przystosowywania się do planowej gospodarki "wielkiego brata".
RWPG nie byla w stanie organizować opartej na rachunku ekonomicznym wspótpracy gospodarczej, nie potrał ila też pokonywać trudności występujących w gospodarce poszczególnych państw czlonkoskich. Uniforn~izację modelu "budownictwa socjalistycznego" we wszystkich tych krajach usprawiedliwiano zagrożeniem zewnętrznym i potrzebąumacniania "obozu socjalistycznego", który mogły jakoby ostabić odmienne drogi "dochodzenia do socjalizmu". Generalnie nie dostrzegano, nie doceniano i nie popierano różnorodnych form wspótpracy międzynarodowej wykraczającej poza ramy "obozu".
Ważnym celem państw Europy Wschodniej bylo umacnianie państwowości NRD, zmuszonej do codziennej rywalizacji z szybko rozwijającąsię na zasadach rynkowych RepubIikąFederalną. Jej istnienie - co podkreślano - przesuwało "rubież socjalizmu" na Łabę i przyczyniało się do stabilizacji ukladu sit w Europie Środkowej. Już we wspólnej deklaracji z 6 czerwca 1950 r.,
86
a następnie w umowie zgorrxleckiej z 6 lipca tegoż roku NRD w rzeczy samej uznala ostateczny i nienaruszalny charakter granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. Bardzo ostro i w sposób demaskatorski Berlin Wschodni występował praeciwko kolejnym krokom mocarstw zachodnich, forsują cych wprowadzenie RFN do bloku atlantyckiego. NRD podejmowała też wlasne - glównie propagandowe - inicjatywy w sprawie pokojowego zjednoczenia Niemiec. Wespół z innymi państwami "obozu socjalistycznego" ostrzegala przed niebezpiecznymi skutkami ratyfikacji ukladów paryskich; wraz z nimi zapowiadaia też, że w razie tej ratyfikacji podjęte zostaną"wspólne środki w dziedzinie organizacji sii zbrojnych i ich dowództwa, jak również inne środki niezbędne do umocnienia ich zdolności obronnej". 14 maja 1955 r. Niemiecka Republika Demokratyczna weszła w sklad wielostronnego "Ukladu o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej".
Układ Warszawski uzupełniał bilateralne sojusze państw "obozu socjalistycznego". Stworzyt on organizacyjne ramy polemik, rywalizacji i konfrontacji bloku wschodniego z zachodnim. Trzeba też dostrzegać, iż geneza Układu Warszawskiego wiązała się z ożywieniem po okresie stalinowskim dyskusji i konsultacji politycznych między partiami i rządami państw Europy Wschodniej. Instytucjonalizując system konsultacji między tymi państwami, Uklad sprzyjał jednak zarazem koordynacji i sterowaniu ich polityką zagraniczną przez Moskwę w sposób w istotnej mierze jedynie pozorujący stosunki równoprawne i demokratyczne.
Cezura polowy lat pięćdziesiątych zamknęła też kres wzmożonych akcji dywersyjnych wobec państw obozu socjalistycznego, w tym także wobec NRD (zwłaszcza przez Berlin Zachodni). Formalnie rozdział ten otwierata amerykańska "ustawa o bezpieczeństwie wzajemnym" (Mulual Security Acl) z 10 października 1950 r., która jawnie sankcjonowaia działalność dywersyjną (przeznaczając obok 5 mld dolarów na pomoc wojskową dla sojuszników, także 100 mln dla osób popierających NATO w państwach "za żelazną kurtyną"). Z drugiej strony różnymi drogami, w tym poprzez wywiady i organizacje parawywiadowcze, ZSRR i związane z nim państwa, prowadziły infiltrację i dywersję na Zachodzie. Teza o "żelaznej kurtynie" stużyla na 7.achodzie i na Wschodzie wyolbrzymianiu zagrożeń oraz wewnętrznej konsolidacji obu bloków. Sprzyjała także umacnianiu hegemonii USA w systemie atlantyckim oraz ZSRR w "obozie socjalistycznym". Dopiero krytyka "kultu jednostki" i pnezwyciężenie stalinowskiego modelu na Wschodzie oslabiły impet wzajemnej wrogości obu bloków.
4. Geneza dialogu Wschód - Zachód
Pierwsze oznaki przełomu w "zimnej wojnie" pojawiły się w 1953 r. Obok zejścia ze sceny Józefa Stalina, wplynę(o na to ustanowienie w wyniku wyborów nowej administracji amerykańskiej, utrata monopolu USA na bombę wodorową i rozpoczęte przez dwa wielkie mocarstwa eksperymenty z rakietami strategicznymi. Wielką rolę odegraio zakończenie wojny koreańskiej.
Ekipa prezydenta Eisenhowera glosiła wprawdzie "doktrynę wyzwalania" krajów Europy Środkowej i "odpychania" socjalizmu, doceniala jednak ryzyko wojny światowej wraz 7x strategią "zJnasowanego odwetu". W przemówieniu wygłoszonym na bankiecie prasy amerykańskiej 16 kwietnia 1953 r. prezydent uzasadniał potrzebę rozmów rozbrojeniowych. Moskiewska "Prawda" przxdrukowala to przemówienie, co było wydarzeniem bezprecedensowym. Niebawem rząd radziecki znorn~alizował swoje stosunki ze sprzymierzoną z Zachodem Turcją (rezygnując 30 maja z roszczxń do Karsu i Ardahanu w Armenii tureckiej). W czerwcu zostaly przywrócone norn~alne stosunki dyplomatyce między ZSRR a Jugosławią. W rok później doszlo do spektakularnej wizyty przywódców radzieckich w Belgradzie (26 V - 3 VI 195 Ś r.), gdzie wyrazili oni
IY. Szcryt i przesilenie "zimnej wojny " w Europie (1949 -1955) 87
ubolewanie z powodu negatywnego stosunku do Jugoslawii w przeszłości, dopuścili możliwość różnych form rozwoju socjalizmu i potępili politykę bloków.
W klimacie zmienionym przez tego rodzaju wydarzenia wznawiany był dialog między państwami dwóch części Europy. Między trzema mocarstwami zachodnimi a Związkiem Radzieckim latem i jesienią 1953 r. rozpoczęli się dlugotrwafa wymiana not na temat konferencji ministrów spraw zagranicznych czterech mocarstw, która odbyła się w Berlinie na początku 1954 r. Chociaż zdolano na niej uzgodnić jedynie zwołanie genewskiej konferencji w sprawach Indochin, to jednak dokonana wymiana poglądów, a następnie powodzxnie konferencji genewskiej sprzyjały dalszemu dialogowi. Przystąpiono do prrygotowania traktatu pokojowego z Austrią i nawiązania stosunków między ZSRR i RFN. Urealniali się szansa nowych spotkań dyplomatycznych czterech mocarstw w 1955 r.
Gdyby nie doszlo do podziału Niemiec, traktat pokojowy z Austrią móglby zostać podpisany wcześniej. Nad jego tekstem pracowano bowiem od 1947 r. "Zimna wojna" prace te zamroziła. Amerykańskie kola wojskowe myślaly nawet o włączeniu Austrii do NATO poprzez dokonanie jej podziału na wzór niemiecki. W 1953 r. rząd socjaldemokraty Juliusa Raaba dosiedl do wniosku, że do traktatu pokojowego można doprowadzić pod warunkiem uwzględnienia również stanowiska Moskwy. Rząd radziecki zyskal możliwość wypowiedzenia się za udziałem przedstawicieli Austrii w rozmowach na temat traktatu.
Cztery mocarstwa wznowily rozmowy w sprawie traktatu austriackiego podczas berlińskiej konferencji ministrów spraw zagranicznych w 1954 r. Minister spraw zagranicznych Austrii Leopold rigl wypowiedzial się wówczas na rzecz prowadzenia przez Austrię polityki neutralności. Ze swej strony delegacja radziecka zaproponowała szybkie zakończenie prac nad takim tekstem traktatu państwowego, który zawierałby zobowiązanieAustrii do nieprzystępowania w przysziości do sojuszów wojskowych i niedopuszczania do zakladania na jej terytorium obcych baz wojskowych. Mocarstwa zachodnie nie chciały jednak zgodzić się na klauzulę o neutralności i pod ich wplywem również przedstawiciele austriaccy przestali o niej mówić. Z tego powodu na konferencji berlińskiej kroku w sprawie traktatu z Austriąnie uczyniono.
Z początkiem lutego 1955 r., kiedy stosunki w Europie ochłodziły się ponownie pod wpływem procesu ratyfikowania ukiadów paryskich pnez państwa zachodnie, nąd radziecki wystąpił z nową inicjatywąw sprawie wycofania wojsk czterech mocarstw zAustrii, warunkując go stworzeniem gwarancji jej niezależności. Rząd wiedeński zainteresował się tą inicjatywą i wyraził gotowość zobowiązania się, by Austria nie uczestniczyła w sojuszach wojskowych i na jej terytorium nie bylo baz wojskowych. 25 marca pnekazano w Moskwie na ręce ambasadora Norberta Bischoffa zaproszenie do złożenia wizyty w ZSRR przez kanclerza Raaba i innych przedstawicieli Austrii. Mimo ostrzeżeń plynących ze stolic zachodnich kanclerz Raab złożył tę wizytę 11 - I S kwietnia 1955 r. W podpisanym na jej zakończenie poufnym memorandum stwierdzono, że Austria będzie przestrzegać "takiej neutralności jak Szwajcaria",jej parlament uchwali na ten temat odpowiedniądeklarację, a rząd -zwróci się do czterech mocarstw o zagwarantowanie jej integralności i nienaruszalności. Teraz nie bylo pnesr3cód, aby 2 maja mogła zebrać się w Wiedniu konferencja ambasadorów czterech mocarstw okupacyjnych dla praygotowania traktatu państwowego z Austrią, który zostal też podpisany na szczeblu nunistrów spraw zagranicznych 15 maja 1955 r. Przymiotnik "państwowy" oznaczał, żeAustrii nie potraktowano jako strony wojującej, lecz jako kraj wyzwolony, nie było więc podstaw do zawierania traktatu pokojowego i ściągania reparacji. Przy okazji wielokrotnie powolano się na dokonany w 1936 r. "Anschluss" Austrii przez III Rzeszę.
88
Traktat państwowy gwarantowal granice i integralność Republiki Austrii oraz umacniał jej samodzielność ekonomiczną (m.in, poprzez zwrot "mienia niemieckiego", które zostalo skonfiskowane prcez mocarstwa okupacyjne, jak również przez proklamowanie zniesienia dyskryminacyjnej polityki w handlu). Zapewnial też jej demokratyczny rozwój (m.in. zobowiązując jądo wykorzenienia wszelkich śladów nazizmu). Austria stała się państwem neutralnym, który to status wynikal zarówno z traktatu i specjalnej ustawy, jak i z uznania międzynarodowego. Na mocy zobowiązania traktatowego parlament austriacki uchwalil bowiem 26 października 1955 r. ustawę o wieczystej neutralności państwa. Neutralność tę solidarnie uznały cztery wielkie mocarstwa (6 XII 1955 r.). Austria zdobyła prawo posiadania koniecznych dla obrony kraju sił zbrojnych, lecz zobowiązała się nie wchodzić w związki ekonomiczne i polityczne z Niemcami (art. 4). Dzięki temu scala się niebawem czlonkiem (14 XII 1955 r.) ONZ i europejskich organizacji niewojskowych. Nie mogla też być wykonystana w planach bloku atlantyckiego.
Zawarcie traktatu państwowego z Austrią ukaralo możliwość prowadzenia między państwami Wschodu i Zachodu owocnego dialogu oraz regulacji stosunków europejskich na zasadzie pokojowego wspóiistnienia. Nastąpilo wycofanie wojsk okupacyjnych czterech mocarstw (traktat przewidywał wycofanie w ciągu 90 dni od wejścia w życie traktatu, nie później jednak niż do końca 1955 r.). Rząd radziecki postanowił (27 V1I 1955 r.) zmniejszyć swe siły zbrojne już w sierpniu 0 640 tys. osób (tzn. o więcej niż wycofał zAustrii po wejściu w życie Vaktatu). Moglo też dojść do pierwszego od dziesięciu lat spotkania szefów rządów czterech mocarstw w Genewie. W ślad za kanclerzem Raabem do Moskwy zaczęli udawać się poszczxgólni szefowie rządów państw zachodnich.
Od poc-rątku 1955 r. Moskwa i Waszyngton wykazywaly zainteresowanie spotkaniem na "najwyższym szczeblu". Dzięki temu mogło dojść do konferencji szefów rrądów w Genewie (od 18 do 23 lipca 1955 r.). Ideę tę poparta większość opinii publicznej Francji i Wielkiej Brytanii, a także innych krajów europejskich. Spotkanie czterech ministrów spraw zagranicznych w Wiedniu w związku z podpisaniem traktatu państwowego z Austrią stalo się okazją do omówienia zalożeń konferencji. Uzgodniono trzy punkty porządku dziennego: 1) bezpieczeństwo europejskie i zjednoczxnie Niemiec; 2) rozbrojenie; 3) kontakty między Wschodem a Zachodem. Przewidując, iż konferencja nie będzie w stanie wymienionych problemów rozwiązać, u~ano, że powinna wskazać kierunki i tryb ich omawiania w pnyszłości. Uściślenia tych założeń dokonano pod koniec czerwca na spotkaniu ministrów w San Francisco z okazji 10. rocznicy powstania ONZ. Sekretarz generalny ONZ zobowiązal się przybyć na otwarcie konferencji w Genewie.
Prezydent Eisenhower oraz premierzy: Nikolaj Bulgani.n, Anthony Eden i Edgar Faure zebrali się w Genewie, aby-według określenia prezydenta USA-rozpocząć "demontaż straszliwego mechanizmu strachu i nieufności". W rzeczywistości jednak mocarstwa zachodnie w istocie proponowaly stary plan w sprawie zjednoczenia Niemiec (znany z konferencj i berlińskiej z 1954 r., jako "plan Edena"), wedle którego należalo przeprowadzić "wolne wybory" nie po to, aby Niemcy zneutralizować, lecz aby wchionąć NRD i włączyć całe Niemcy do NATO. Ze swej strony ZSRR proponował zawarcie ogólnoeuropejskiego paktu o bezpieczeństwie zbiorowym na naszym kontynencie w miejsce istniejących ugrupowań wojskowych oraz stworzenie europejskiego systemu bezpieczeństwa w dwóch etapach (na drugim, tzn. po 2 - 3 latach powinny były, w świetle projektu, przerwać dzialalność istniejące bloki). RFN i NRD mialy być przy tym traktowane na równi. Państwa zachodnie nie chcialy się na to zgodzić; ustalono jedynie, żx ministrowie spraw zagranicznych będąkontynuować dyskusję na oddzielnej konferencji.
W sprawie rozbrojenia ZSRR proponowal określenie stanu sil zbrojnych każdego z. wielkich mocarstw oraz zobowiązanie się, że żaden z czlonków Wielkiej Czwórki nie użyje jako pierwszy
IV. Szczyt i przesilenie "zimnej wojny" w Europie (1949 - 1955) 89
broni atomowej lub wodorowej przeciwko jakiemukolwiek krajowi. USA wyst4piły jedynie z wnioskiem o popn_edzenie ewentualnych kroków rozbrojeniowych utworzeniem systemu inspekcji, który mial polegać na wzajemnym dokonywaniu zdjęć lotniczych ("otwarte niebo"). W istocie wniosek nie dotyczył jednak zagadnień rozbrojenia. Eden wysunął plan utworzenia strefy zdemilitaryzowanej w Europie, który konferencja zleciła do szczegółowego rozpatrzenia ministrom. Wątpliwości dotyczyły bowiem m.in. zasadniczego pytania, czy chodzi o pewien stopień ograniczenia zbrojeń czy o całkowite ich wyeliminowanie, czy li tylko o kontrolę dyslokacji sil zbrojnych. Konferencja zachęcita też cztery rządy do dalszych inicjatyw rozbrojeniowych. Mimo rozbie~ości pojęciowych co do istoty wzajemnych kontaktów (Zachód nie uznawał jeszcze pojęcia "pokojowego współistnienia") uznano potrzebę ich rozszerzenia oraz zwiększenia wzajemnej wymiany handlowej. Jeśli chodzi o negatywne stanowiska obu stron, to ZSRR odmówil przedyskutowania sytuacji w krajach Europy Wschodniej, a mocarstwa zachodnie odrzucily propozycję pnywrócenia ChRL praw w ONZ. Mimo skromnych w sumie rezultatów konferencja genewska pogłębila proces przezwyciężania "zimnej wojny" i dowiodła, że na jej miejsce ma seanse wejść polityka dialogu i kompromisu w spornych kwestiach międzynarodowych. Słusznie więc zaczęto odtąd mówić- o "duchu Genewy".
Przygotowania do konferencji genewskiej i "duch Genewy" wpłynęly też na stosunki RFN i ZSRR. Kanclerz Adenauer, doceniając sukces kanclerza Raaba, przypomniał sobie radzieckąofertę ze stycznia 1955 r. w sprawie nawiązania stosunków dyplomatycznych z RFN. Prryjąi więc wystosowane 7 czerwca zaproszxnie rządu radzieckiego do zlożenia wizyty w Moskwie w niedalekiej preyszłości. Pned wizytąpojechał na konsultacje do Waszyngtonu (13 - 17 VI).
Związek Rad-niecki wychodził z zalo~xnia, że po zniesieniu statusu okupacyjnego w obu państwach niemieckich i zakończeniu stanu wojny między ZSRR a Niemcami należy nawiązać bezpośrednie stosunki nie tylko z NRD, lecz także z RFN. Mialo to służyć ~miejszaniu napięcia międzynarodowego i pokojowemu rozwiązywaniu problemu niemieckiego po wejściu RFN do NATO. Chodzilo zwlaszcza o to, aby móc przy udziale obu państw niemieckich budować stopniowo system bezpieczeństwa zbiorowego w Europie.
Pobyt Adenauera w Moskwie przygotowywały ambasady obu państw w Paryżu. W drodze wymiany not ustalono, że w czasie wizyty omówione zostanąkwestie nawiązania stosunków dyplomatycznych, handlowych i kultwalnych między ZSRR a RFN, jak również dokonana zostanie wymiana poglądów na temat jedności Niemiec. Już w czasie wizyty (9 - 14 IX 1955 r.) kanclerz Adenauer wysunąl jako warunek normalizacji stosunków zwolnienie uznanych za pnestępców wojennych Niemców, więzionych nadal w ZSRR. Podjęcie dyskusji na temat bezpieczeństwa europejskiego uzależnił od "przywrócenia państwowej jedności Niemiec" w duchu "planu Edena". Związek Radziecki odeslal sprawę skazanych przestępców hitlerowskich (których przeżyło 9G2G) do oddzielnego rozpatrzenia, zwłaszcza że również NRD zwracała się o skrócenie im kary. Jeśli chodzi o jedność Niemiec, to strona radziecka wskazywała na potrzebąporozumienia samych Niemców z RFN i NRD. Wymiana poglądów byla ostra i grozila impasem. Uzgodniono jednak nawiązanie stosunków dyplomatycznych, postanowiono utworzyć ambasady i wymienić ambasadorów (po ratyfikacji porozumienia, którąobie strony przeprowadziiy do 24 września), a następnie wszcząć rozmowy na temat rozwoju handlu. Rząd radziecki zobowiązał się przychylnie rozpatrzyć sprawę wyjazdu więzionych obywateli niemieckich. Normalizacja stosunkówZSRR z RFN migla znaczenie nie tylko dwustronne, oznaczala także odchod7xnie od "zimnej wojny" w Europie. Potwierdzala użytecaność praktyki pokojowego współistnienia i konkretyzowała "ducha Genewy". Byl to sukces pokojowy dyplomacji Nikity Chruszczowa i nowy etap dialogu Wschód - Zachód.
90
Istotne znaczenie miało także przedłużenie na 20 lat radziecko-fińskiego układu z 6 IV 1948 r., dokonane w czasie wizyty prezydenta Juho Paasikivi w Moskwie we wrześniu 1955 r., przy czym Związek Radziecki zwrócił Finlandii bazę morskąw Porkkala-Udd z całym jej wyposażeniem. W listopadzie (10 - 22 XI) bawiła w Moskwie delegacja norweska z premierem Einarem Gerhardsenem, który podjąl bardzo ważne zobowiązanie, że rząd norweski "nie udzieli baz na terytorium Norwegii obcym siłom zbrojnym dopóty, dopóki Norwegia nie zostanie napadnięta lub nie stanie przed groźbą agresji". 7,apewnienie to miało konkretne znaczenie ze względu na wspólną granicę Norwegii i ZSRR.



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Historia

190 IP banned